Gdańsk-Nowy Port — kościół Wniebowstąpienia (Himmelfahrtskirche)

Świątynia stoi przy dzisiejszej ulicy Oliwskiej 2 w Nowym Porcie (po niemiecku Neufahrwasser). Od 1945 roku opiekują się nią franciszkanie reformaci, a od 1949 roku nosi nazwę Morskiego Kościoła Misyjnego pod wezwaniem Niepokalanego Serca Marii. Urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi ją pod tą właśnie nazwą, z numerem A-1092 z 4 lipca 1985 roku, i datuje budowę na lata 1902–1904. Terytorialnie kościół leży na obszarze parafii świętej Jadwigi — stąd dwojaka przynależność podawana w zapisach.

Kościół w twierdzy Wisłoujście, która należała później do parafii Nowego Portu, opisuje szczegółowo Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku. Według jego rękopisu kościół stał tu już w 1454 roku, wcześniej, niż wynika z podanego niżej roku 1553, i to jeszcze przed twierdzą. W 1577 roku, podczas oblężenia przez króla Stefana Batorego, gdańszczanie sami spalili domy przed twierdzą razem z kościołem; po wojnie odbudowano go z cegły.

W 1656 roku, na początku ostatniej wojny szwedzkiej, poszerzono zewnętrzny szaniec wschodni i kościół znalazł się w obrębie umocnień; gdy później postanowiono szaniec zwęzić, kościół rozebrano, a do końca wojny służył kościół z desek. Kościół z 1671 roku stał wewnątrz szańca, ukośnie naprzeciw mostu do twierdzy, i miał 116 stóp długości. Ołtarz z obrazem Chrystusa i setnika z Kafarnaum oraz organy pochodziły z 1635 roku, a w latach 1689–1701 przełożeni kościoła i oficerowie ofiarowali obrazy do zakrystii, konfesjonał, obrazy ewangelistów, żyrandol i kunsztowny model statku. Stałą szkołę założono za pastora Adama Büthnera (1629–1643); w czasach Praetoriusa stała tuż przy kościele i miała dwóch nauczycieli.

Według luźnej kartki wszytej w rękopis Praetoriusa kościół w szańcu rozebrano w 1708 roku przy przebudowie umocnień, a w 1710 roku zbudowano nowy poza szańcem, naprzeciw wsi, i poświęcono go 30 listopada, w pierwszą niedzielę Adwentu — inaczej niż w podanej niżej wersji, według której kościół z 1671 roku spłonął dopiero w 1734 roku. Praetorius wymienia też dwudziestu czterech pastorów twierdzy, od Johanna Kroßlinga do Benjamina Ephraima Krügera, który przyszedł tu w 1761 roku.

W kościele w Wisłoujściu przechowywano w czasach Praetoriusa mocno złocony kielich, na którego stopie wypisano, że Nicolaus Malchau, kapitan i komendant Kalkschanze, podarował go ze swoimi oficerami i żołnierzami do szańca na chwałę Bożą w roku MDCXLVI, czyli w 1646 roku. Kalkschanze był szańcem położonym niedaleko kościoła Wszystkich Aniołów, w stronę Wisły.

Parafia Nowego Portu obejmowała też Wisłoujście, gdzie już w 1553 roku istniał kościół twierdzy; w 1671 roku zbudowano tam na szańcu nowy kościół szachulcowy na planie dwóch krzyży, jak w herbie Gdańska, który gdańszczanie sami spalili podczas oblężenia rosyjskiego w 1734 roku. Pierwszym ewangelickim duchownym twierdzy był według Harnocha Johann Kroßling, powołany w 1569 roku do kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku. Odbudowany w 1736 roku i poświęcony 21 września tego roku, został zniszczony w 1807 roku i ponownie wzniesiony w 1823 roku.

Edith Boehnke w przewodniku po Nowym Porcie i Wisłoujściu z 1929 roku podaje, że w twierdzy Wisłoujście poświadczona jest w drugiej połowie XV wieku kaplica świętego Olafa, rozebrana podczas oblężenia w 1577 roku. Odbudowany w 1823 roku kościół w Wisłoujściu był kościołem garnizonowym i stał nie we wsi, lecz na terenie twierdzy; mimo wielkiej prostoty miał ambonę nad ołtarzem, a zamiast żyrandola wisiał w nim żaglowiec jako świecznik. Stary cmentarz w Wisłoujściu zniwelowano 15 października 1812 roku pod fortyfikacje, wykopując zmarłych; nowy założono około 1815 roku jako cmentarz choleryczny.

Kościół ewangelicki wziął tu początek z rozwoju portowej dzielnicy w XIX wieku. Według przewodnika „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku ewangelicy Nowego Portu od 1772 roku chodzili gościnnie do kościołów na Chełmie i w Wisłoujściu. Gdy oba utracono — wisłoujski w 1807 roku — gdański senat przeniósł nabożeństwa i mieszkanie pastora do dawnego budynku królewskiego przy Salzgasse; od Zielonych Świąt 1815 roku jako dom modlitwy służył warsztat przy Olivaer Straße 2, który rozkazem gabinetowym z 8 lutego 1821 roku przekazano gminie nieodpłatnie. Miejscowi należeli wcześniej do kościoła w Wisłoujściu — inny zapis wiąże ich z gdańskim kościołem Bożego Ciała — a po zburzeniu kościoła wisłoujskiego modlili się najpierw w lokalu królewskiego magazynu soli, potem w dawnej królewskiej bednarni przy ulicy Oliwskiej, w której wyrabiano beczki do transportu soli.

Kiedy w 1823 roku odbudowano kościół w Wisłoujściu, nowoportowcy z początku znów tam chodzili, ale wrócili do bednarni. Ta okazała się za ciasna.

Rozkaz gabinetowy z 27 października 1831 roku przyznał gminie na utrzymanie własnego kościoła i pastora roczny zasiłek 400 talarów ze skarbu państwa. W 1831 roku państwo przyznało gminie stały zasiłek, a 14 października 1832 roku król objął patronat nad nowym kościołem. Z inicjatywy pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta — pierwszego samodzielnego duchownego Nowego Portu, powołanego 10 lutego 1833 roku, kiedy parafia uniezależniła się od kościoła Bożego Ciała — zebrano fundusze i przystąpiono do budowy. Kapitan Fr. Philipp, wspominając zabawy dzieci w Nowym Porcie sprzed — jak pisał — 75 lat i więcej (wspomnienie ogłoszono w 1912 roku w zbiorze „In und um Neufahrwasser”), zapisał, że dom jego matki przy Schleusenstraße 13 stał naprzeciw „ówczesnego małego ewangelickiego domu parafialnego i modlitwy”.

Pastora Tennstädta, który uczył dzieci religii w szkole i zadawał im — ich zdaniem — bardzo wiele wersetów biblijnych do nauki, dzieci według niego „bardzo lubiły”. Kamień węgielny położono 3 sierpnia 1839 roku. W sierpniu 1839 roku „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” podały, że w Gdańsku po uroczystym nabożeństwie wojskowym gubernator, generał porucznik von Rüchel-Kleist, położył kamień węgielny pod kościół w Nowym Porcie. Świątynię poświęcono w święto Wniebowstąpienia Pańskiego 1841 roku; stąd jej nazwa Himmelfahrtskirche, czyli kościół Wniebowstąpienia. Dzień poświęcenia źródła podają dwojako: 20 albo 23 maja; Wniebowstąpienie Pańskie przypadało w 1841 roku 20 maja. Gdy go budowano, Nowy Port liczył 2100 mieszkańców, w tym 1656 ewangelików; w 1919 roku parafia — z przyłączonymi w 1901 roku Brzeźnem i Lauental — liczyła około 7700 ewangelików.

Piotr Birecki dodaje, że budowę pierwszego kościoła nadzorował Karl Friedrich Schinkel, a mury wznosił mistrz murarski Dieht za 9000 talarów.

Był to murowany kościół na planie prostokąta z niewielką wieżyczką na dachu, wzniesiony pod patronatem królewskim. Wewnątrz miał trzy nawy, po obu stronach empory ze złoconą dekoracją i tak samo zdobioną ambonę przy ołtarzu; sam ołtarz stał przed gotyckim oknem, a nad nim wisiał obraz Przemienienia Pańskiego pędzla gdańskiego malarza Meyersheima. Chrzcielnica była cynkowa. Część źródeł wiąże projekt tej pierwszej budowli z Karlem Friedrichem Schinklem; atrybucja ta pozostaje niepotwierdzona.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego wykonała w 1875 roku organy, które zastąpiły tu starszy instrument. Sam katalog reklamowy firmy, omówiony przez Wiktora Z. Łyjaka, podaje jednak dla kościoła Wniebowstąpienia Pańskiego rok 1876 i mówi o przebudowie i rozbudowie organów, które miały odtąd osiemnaście głosów. Stary kościół z 1841 roku miał około 400 miejsc siedzących i rozebrano go w 1905 roku; według ostatniego spisu przed 1919 rokiem Nowy Port liczył około 12 000 mieszkańców, w tym 6400 ewangelików.

Parafia obejmowała Nowy Port i Wisłoujście, liczyła 3000 dusz, a rocznie notowano w niej 141 chrztów, 24 śluby, 1034 komunikantów i 153 pogrzeby; do 1945 roku przewyższała liczebnie katolicką. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1885 roku Nowy Port liczył 5271 mieszkańców, w tym 3633 protestantów, 1498 katolików, 86 kalwinów i 30 Żydów; była tu szkoła ewangelicka i katolicka, a kościół ewangelicki wzniesiono około 1840 roku. Pierwszy pastor Karl Gustav Tennstädt służył od 10 lutego 1833 roku do śmierci w 1856 roku; po nim pastorami byli Funck (1857–1881), Walter Stengel (1881–1891, potem przy świętym Bartłomieju), Johannes Kubert (1892–1912, potem pastor i superintendent w Pruszczu Gdańskim) i od 1 kwietnia 1913 roku Paul Großmann.

Pastor Tennstaedt zmarł na tyfus: na początku grudnia 1856 roku „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” sprostowały podaną kilka dni wcześniej za „Posener Zeitung” wiadomość, jakoby zmarł wskutek zatrucia fosforem przy nieostrożnym obchodzeniu się z zapałką; według wyraźnego oświadczenia lekarza przyczyną śmierci był tyfus. Według pastora Doeringa pierwszym duchownym w Wisłoujściu był Johann Goßling (1569–1579); po śmierci 27. pastora Brausera 1 września 1839 roku parafią wisłoujską zarządzał pastor z Nowego Portu, który kazał tam w każdą pierwszą niedzielę miesiąca, a własnego pastora — Doeringa — Wisłoujście otrzymało znów w 1893 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4148 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1892 roku Johannes Kubert.

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pastorem był Kubert. Ta sama księga notuje parafialny cmentarz Wniebowstąpienia (Himmelfahrt-Kirchhof) przy Bergstraße 12 w Nowym Porcie.

Wraz z rozwojem pruskiego portu wojennego i handlowego kościół z 1841 roku przestał wystarczać. Zastąpiła go większa świątynia, wzniesiona na innej działce według projektu Oskara Hossfelda, łącząca formy romańskie i gotyckie, z wieżą wysoką na ponad 60 metrów, zwieńczoną dwoma ozdobnymi hełmami. Poświęcono ją 19 stycznia 1905 roku; była jedną z najbardziej charakterystycznych budowli dzielnicy.

Oskar Hossfeld, przedstawiając ją w 1905 roku, zauważa, że dawne skromne kościoły Wisłoujścia i Nowego Portu ledwie wyróżniały się spośród zabudowy, a podwójny hełm nowej wieży stał się znakiem widocznym z morza. Budowę zaczęto latem 1902 roku. Na około czterystu metrach kwadratowych nawy trzeba było zmieścić mniej więcej 900 miejsc, stąd rozbudowane empory. Ściany wymurowano z dużej, ręcznie formowanej cegły, cokół i dolną część wieży oblicowano granitowymi głazami, a hełmy pokryto miedzią. Wnętrze wymalowali bracia Linnemann z Frankfurtu nad Menem; z ich pracowni pochodziły też witraże prezbiterium, w których każdej scenie z życia Chrystusa odpowiadała postać ze Starego Testamentu.

Kościół miał ogrzewanie parowe i oświetlenie elektryczne, a całość kosztowała 182 450 marek. Budowę na miejscu prowadził mistrz budowlany rejencji Zillmer, od września 1904 roku powiatowy inspektor budowlany w Kartuzach.

Jesienią 1901 roku „Echo des Siebengebirges” podało, że cesarz dał 50 000 marek na budowę kościoła w Nowym Porcie; wiadomość nie wymienia wyznania, ale przygotowywano wtedy budowę nowego kościoła ewangelickiego w Nowym Porcie. We wrześniu 1903 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” ogłosiła przetarg na roboty granitowe przy nowym kościele ewangelickim w Nowym Porcie — stopnie schodów, podest i progi; oferty miały być otwarte 18 września o jedenastej przed południem w biurze budowy w Nowym Porcie.

Nowy kościół, w stylu późnogotyckim, ma 39,38 metra długości, 21,13 metra szerokości i 23,31 metra wysokości; podwójna wieża ma 61,5 metra, a do wysokości 11 metrów jest oblicowana granitem. Ołtarz, chrzcielnicę i ambonę wykonano z piaskowca z Alt-Warthau; ołtarz z marmurową wkładką i brązowymi ozdobami ma marmurową figurę Chrystusa dłuta berlińskiego rzeźbiarza Ottona Riescha, ufundowaną przez parafialną Frauenhülfe. Organy zbudował B. Göbel z Königsberg — miały 31 głosów, trzy manuały, pedał i napęd elektryczny, a kosztowały 12 000 marek. Trzy dzwony odlała firma Schilling z Apoldy, z napisami „Ehre sei Gott in der Höhe”, „Friede auf Erden” i „Und den Menschen ein Wohlgefallen” oraz nazwiskami członków rady parafialnej i przedstawicielstwa gminy; zegar wieżowy o trzech tarczach dostarczyła firma Rochlitz z Berlina.

Według Handbucha z 1919 roku nowy kościół kosztował łącznie około 205 000 marek; jedną trzecią pokrył rząd królewski jako patron, a plac budowy dał bezpłatnie magistrat w zamian za grunt starego kościoła. Od 1905 roku obok kościoła stoi nowa plebania z cegły w formacie klasztornym, mieszcząca mieszkanie pastora, salę parafialną i mieszkanie kościelnego. Ewangelickie Stowarzyszenie Mężczyzn działało w parafii od 1904 roku i w 1919 roku liczyło ponad 300 członków; Frauenhülfe (około 100 członkiń) utrzymywała stację diakonis.

Nowy kościół, obliczony na 850 miejsc siedzących, zbudował Oskar Hossfeld z radcą budowlanym Muttrayem; część kosztów pokryła sprzedaż materiału ze starego kościoła, a sam budynek narysował architekt Arthur Kickton. Piaskowcową chrzcielnicę i ambonę dostarczyła firma Zeidler und Wimmer z Bolesławca, według Bireckiego organy o 31 głosach zbudował za 12 000 marek królewiecki organmistrz M. Göbel, a cztery witraże wschodniej ściany prezbiterium — Narodzenie, Ofiarowanie w świątyni, Ukrzyżowanie i Wniebowstąpienie, fundacji cesarskiej — wykonała firma Linnemanna z Frankfurtu nad Menem; cesarzowa podarowała ilustrowaną Biblię w oprawie ze skóry i srebra. Dzwony odlane w czerwcu 1899 roku przez Jeana Colliera — największy, ważący 19,5 cetnara, zdobiły postacie ośmiu rycerzy krzyżackich — zarekwirowano w czasie pierwszej wojny światowej.

W czasie pierwszej wojny światowej oddano na cele wojenne dwa większe dzwony (1917) i miedziane pokrycie dachu (1918). Przed kościołem w Nowym Porcie stanął 1 października 1922 roku pomnik poległych synów dzielnicy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Nowym Porcie liczyła wtedy 7329 ewangelików, a pastorem był od 1913 roku Paul Grossmann.

W 1945 roku budynek został uszkodzony: jeden z zapisów mówi o zniszczeniu w ponad połowie, drugi o uszkodzeniu częściowym. Rozbieżność ta pozostaje nierozstrzygnięta. Ozdobne hełmy wieży przepadły i nie odtworzono ich w pierwotnej formie. Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 286–288) kościół został w 1945 roku zniszczony w 57 procentach: zniszczeniu uległy jedna trzecia murów zewnętrznych i dwa trzydziestometrowe ostrosłupowe hełmy na wieży, pożar strawił więźbę dachową, balkony, wyposażenie, instalację elektryczną i organy, a dzwony się stopiły.

W styczniu 1946 roku Urząd Wojewódzki Gdański zapytał Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie o stanowisko w sprawie przekazania katolikom kościoła i plebanii, a Konsystorz odpowiedział, że nie zgłasza sprzeciwu; Ministerstwo Administracji Publicznej nie zgodziło się na przekazanie kościoła franciszkanom reformatom na własność, ale wobec oświadczenia Konsystorza nie miało zastrzeżeń co do przekazania go w zarząd i użytkowanie. Protokół zdawczo-odbiorczy podpisano 22 maja 1947 roku w Sopocie; zakon reprezentował w nim ojciec Maciej Śliwa. Przy odbudowie, do której w 1946 roku powołano komitet, zamiast hełmów podobnych do pierwotnych zbudowano na wieży dwuspadowy dach z niewielką wieżyczką. Po odbudowie kościół poświęcono ponownie 18 kwietnia 1949 roku (tak część źródeł; Piotr Szczudłowski, 1995, s.

288 — 19 kwietnia 1949 roku), tym razem jako rzymskokatolicki Morski Kościół Misyjny. Reformaci przez wiele lat byli jedynie użytkownikami kościoła; jego właścicielami stali się 29 czerwca 1971 roku (s. 288).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Boehnke pisze, że kościół w Wisłoujściu, który spłonął wraz z całą wsią 15 kwietnia 1807 roku, zbudowano na nowo w 1786 roku; wcześniejszy akapit zna tylko odbudowę z 1736 roku. Według jednego zapisu nowy kościół kosztował 182 450 marek, według Handbucha z 1919 roku — około 205 000 marek; liczbę miejsc podaje się jako mniej więcej 900 albo, według Bireckiego, 850.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Gdańsk-Nowy Port (Danzig-Neufahrwasser) 7250 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 88, 89, 90, 91, 101; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Nowyport”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 388, 390; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65, 68; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 88–89; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gdańsk; „Morski Kościół Misyjny Niepokalanego Serca Maryi w Gdańsku”, Wikipedia; „Kościół Niepokalanego Serca Maryi”, infogdansk.pl; O. Hossfeld, „Stadt- und Landkirchen”, Berlin 1905, s. 88, 93–97; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221, 86–87, 122, 171, 212, 214–215, 227, 240, 249, 274–275, 280; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 13; E. Boehnke, „Neufahrwasser und Weichselmünde”, Gdańsk-Oliwa b.r. [1929], s. 8, 11–12, 17; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 28; Fr. Philipp, „Wie wir vor 75 Jahren in Neufahrwasser gerodelt sind”, w: „In und um Neufahrwasser. Heimatschilderungen”, Danzig-Neufahrwasser 1912, s. 15–17; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 7 sierpnia 1839 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 2 grudnia 1856 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Echo des Siebengebirges”, 9 listopada 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 11 września 1903 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 68r–72r, 75v; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 286–288.