Gdańsk-Oliwa — cmentarz ewangelicki przy kościele św. Jakuba

Najstarszy cmentarz Oliwy otaczał kościół parafialny świętego Jakuba. Pierwsza wzmianka o nim pada w Kronice oliwskiej pod rokiem 1308: opat Rüdiger miał tu kazać pochować gdańszczan zabitych przez Krzyżaków. Do kasaty klasztoru cystersów, przeprowadzonej 1 października 1831 roku, była to nekropolia katolicka wsi opackich.

Heise w inwentarzu zabytków powiatu gdańskiego z 1885 roku datuje zasadnicze partie świątyni na 1591 rok, powołując się na zapis Annales Olivenses o rozpoczęciu w sierpniu tego roku budowy parafialnego kościoła świętego Jakuba. W jego opisie to budowla zupełnie pozbawiona ozdób, na rzucie prostokąta, z niską kopulastą wieżyczką nad stroną zachodnią. W czasie, gdy Heise pisał, kościół był — jak sam zaznacza — w posiadaniu gminy ewangelickiej. Harnoch pisał, że czasu budowy nie zna, a rejestr zabytków województwa pomorskiego datuje świątynię, notowaną pod adresem od strony ulicy Cystersów, na wiek XIV–XV, z przekształceniami z XVIII wieku i drugiej połowy XIX wieku.

Kościół przekazano gminie ewangelickiej Oliwy — dotąd przyłączonej do gdańskiego kościoła Bożego Ciała — przy sekularyzacji klasztoru. Harnoch podaje, że stało się to za zgodą biskupa diecezjalnego Józefa von Hohenzollern-Hechingen i z nadania króla Fryderyka Wilhelma III. Pierwsze nabożeństwo odprawiono 30 listopada 1834 roku.

Parafia ewangelicka w Oliwie obejmowała Oliwę, Klukowo, Owczarnię i Zaspę, a własne księgi chrztów, ślubów i zmarłych prowadziła od 1835 roku; około 1890 roku Harnoch liczył w niej 950 dusz. Cmentarz przykościelny służył tej wspólnocie, choć pochówki odbywały się sporadycznie, a w 1878 roku groby zniwelowano. Nieliczne nagrobki — filary z 1729 roku, klasycystyczne pomniki z 1766 i 1788 roku oraz płyta z 1832 roku — przetrwały do początku lat sześćdziesiątych XX wieku. W czasie prac konserwatorskich przy kościele, około 1960 roku, teren wokół świątyni ostatecznie zniwelowano.

Dziś obszar wokół świątyni jest uporządkowany i obsiany trawą. Sam kościół przekazano katolikom 14 lipca 1946 roku jako filię archikatedry oliwskiej, a do rejestru zabytków wpisano go 25 lipca 1969 roku pod numerem A-490.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch mówi o przekazaniu kościoła w 1833 roku i o poświęceniu świątyni 29 listopada 1834 roku, w pierwszą niedzielę Adwentu, która jednak przypadła w 1834 roku 30 listopada; Encyklopedia Gdańska — o przekazaniu kościoła ewangelikom w 1835 roku. Voellner w przewodniku po Oliwie z około 1938 roku pisze, że na cmentarzu wokół kościoła chowano do 1832 roku i że w jego czasach zostało z niego kilka opuszczonych nagrobków; Encyklopedia Gdańska podaje, że po przekazaniu kościoła ewangelikom pochówki odbywały się sporadycznie do niwelacji grobów w 1878 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze w Oliwie — Encyklopedia Gdańska; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I: Pommerellen, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, 1890; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; H. Voellner, „Oliva”, Gdańsk b.r. [ok. 1938], s. 25.