Gdańsk-Oliwa — cmentarz ewangelicki przy ulicy Opackiej, dziś część Cmentarza Oliwskiego

Cmentarz Komunalny numer 2 w Gdańsku-Oliwie, znany jako Cmentarz Oliwski (ulica Opacka 8), powstał ze scalenia czterech odrębnych nekropolii: dwóch katolickich — Katolickiego I z 1832 roku i Katolickiego II z około 1920 — oraz dwóch ewangelickich. Cmentarz Ewangelicki I (Evangelischer Friedhof I) założono w 1835 roku dla parafii ewangelickiej przy przejętym przez ewangelików kościele świętego Jakuba w Oliwie. Cmentarz Ewangelicki II powstał około 1920 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Oliva 187 budynków mieszkalnych i 2067 mieszkańców, w tym 606 ewangelików, 1442 katolików, dziesięciu mennonitów i siedmiu Żydów.

W wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzonym przez Bära w 1908 roku, Oliwa figuruje wśród parafii ewangelickich diecezji wejherowskiej; księgi chrztów, ślubów, zmarłych i konfirmowanych prowadzono tam od 1835 roku, a wykaz komunikantów od 1889. W sądzie gdańskim przechowywano duplikaty tych ksiąg z lat 1835–1874.

Do 1945 roku części ewangelickie i katolickie funkcjonowały osobno. Po wojnie użytkowała je parafia katolicka, a w 1947 roku przejął je Zarząd Miasta, tworząc jeden cmentarz komunalny; liczy on dziś 4,99 hektara, z czego czynnych jest 4,83 hektara. Zachowały się dawne kwatery ewangelickie wraz z alejami i kilkadziesiąt nagrobków z drugiej połowy XIX i pierwszej połowy XX wieku.

Cały zespół — cmentarz katolicki z 1832 roku i ewangelicki z 1835, kaplicę, kostnicę z końca XIX wieku oraz ogrodzenie z czterema bramami — wpisano do rejestru zabytków 10 stycznia 1985 roku pod numerem A-1079. Rejestr wymienia kaplicę i kostnicę jako dwa obiekty. Cmentarz jest czynny. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, który podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza komunalnego przy ulicy Opackiej z dokumentacją naukowo-historyczną z 1980 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Encyklopedia Gdańska opisuje jeden budynek — neobarokową kaplicę, służącą zarazem za kostnicę, wzniesioną w 1909 roku według planów Heinricha Wilhelma Singera i poświęconą 30 października 1910 roku.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Cmentarze w Oliwie — Encyklopedia Gdańska; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 221; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159.