Gdańsk-Oliwa — kościół św. Jakuba

Gotycki kościół świętego Jakuba w Gdańsku-Oliwie (Jakobskirche) wzniesiono w XIV wieku z fundacji cystersów, których reguła nie pozwalała świeckim uczestniczyć w nabożeństwach w kościele klasztornym; pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1308 roku. Murowana, początkowo trójnawowa świątynia zastąpiła starszą budowlę drewnianą. Podczas wojny Gdańska ze Stefanem Batorym, 18 lutego 1577 roku, kościół spalili gdańszczanie; odbudowano go prowizorycznie w formie dwunawowej w latach 1591–1593, a konsekracji dokonał 18 stycznia 1604 roku sufragan włocławski Franciszek Łącki.

W 1709 roku dobudowano wieżę od zachodu. To niewielka, dwunawowa świątynia — około 28 metrów długości, 10 szerokości i 12 wysokości — z rokokowym wyposażeniem: amboną, konfesjonałem i ołtarzem z obrazem Zmartwychwstania. Heinz Voellner w przewodniku po Oliwie z około 1938 roku pisze, że kościół poświęcono w 1604 roku na miejscu starszej świątyni parafialnej, zniszczonej w 1577 roku, i że stał w najwyższym punkcie miejscowości.

Parafia sięgała daleko poza Oliwę: należała do niej ludność Sopotu, a dobra Hochwasser, wzmiankowane już w 1178 roku, wchodziły w skład uposażenia świątyni. Duszpasterz kościoła zaliczał się do urzędników opactwa — dokument z 14 marca 1738 roku podpisał obok opata Zaleskiego, przeora, seniora, prezydensa, leśniczego i szafarza komendarz kościoła świętego Jakuba w Oliwie, Kilian.

Po kasacie opactwa cystersów w 1831 roku kościół przekazano gminie ewangelickiej — pierwsze nabożeństwo ewangelickie odprawiono 30 listopada 1834 roku. Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku pisze, że parafia świętego Jakuba sięgała dawniej poza Sopot, aż po potok Kolibki, a po kasacie klasztoru kościół służył katolikom już tylko w chłodniejszych miesiącach zimowych; ewangelikom przekazano go w 1833 roku, a poświęcono dla nich 29 listopada 1834 roku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku nowo założoną gminę ewangelicką w Oliwie, przypisaną dotąd gościnnie do kościoła Bożego Ciała w Gdańsku, obdarowano w 1833 roku — przy sekularyzacji klasztoru, za zgodą ówczesnego księcia-biskupa Józefa von Hohenzollern-Hechingen i z łaski króla Fryderyka Wilhelma III — dawnym katolickim kościołem parafialnym świętego Jakuba. Kościół był pod patronatem królewskim; murowana wieża miała dwa hełmy, a od naprawy w 1834 roku stara świątynia wyglądała bardzo przyjaźnie. W kościele wisiały trzy dzwony, organy miały osiem rejestrów, ambona i chrzcielnica pochodziły z dawnych czasów i były dobrze zachowane, a nowy wówczas obraz ołtarzowy przedstawiał Chrystusa błogosławiącego kielich. Pierwszy ewangelicki duchowny Oliwy, pastor Sadowski, wygłosił kazanie wstępne w pierwsze święto Bożego Narodzenia 1834 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Oliva 187 budynków mieszkalnych i 2067 mieszkańców, w tym 606 ewangelików, 1442 katolików, dziesięciu mennonitów i siedmiu Żydów. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Oliwa liczyła 2067 mieszkańców, w tym 1442 katolików, 606 ewangelików i 10 mennonitów; zarówno katolicy, jak i ewangelicy mieli tu swoje kościoły i szkoły. Ten sam słownik dodaje, że po przekazaniu ewangelikom w 1834 roku kościoła świętego Jakuba dawny zbór luterański w Oliwie rozebrano, a na jego miejscu i z jego materiału wzniesiono dom dla pastora.

W latach 1879–1882 przeprowadzono gruntowny remont i dobudowano zachodni przedsionek. Według Piotra Bireckiego organy do tego kościoła zbudował w 1860 roku organmistrz Janzen z Oliwy, a w 1883 roku nowy instrument — elbląska firma Augusta Terletzkiego.

W 1890 roku parafia liczyła 950 dusz i miała własny cmentarz ewangelicki w Oliwie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1860 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1894 roku Albert Otto.

Wraz z rozwojem Oliwy gmina ewangelicka wzniosła w latach 1913–1920 nowy, większy kościół (Versöhnungskirche, „Kościół Pojednania”) przy obecnej ulicy Leśnej; ostatnie ewangelickie nabożeństwo w kościele świętego Jakuba odbyło się według rysu historycznego Archikatedry Oliwskiej 31 października 1920 roku; Piotr Szczudłowski (1995, s. 294) — krótko po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku ewangelicy zbierali się tu jeszcze na nabożeństwa, a autor szacuje, że odbyło się ich tylko kilka. Gmina ewangelicka korzystała z niego do ukończenia Kościoła Pojednania. Naprzeciw stała ewangelicka szkoła ludowa, założona w 1823 roku na miejscu dawnej szkoły katolickiej, poświadczonej już w 1592 roku; jej budynek wzniesiono w 1904 roku, a rozbudowano w 1930 roku. Obok szkoły stała plebania ewangelicka, również na gruncie dawnej plebanii katolickiej.

W 1919 roku pastorem ewangelickim przy kościele świętego Jakuba w Oliwie był Albert Otto (Karlsberg 5); Handbuch podaje przy kościele rok budowy 1591.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Oliva” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1835–1874, czyli odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Oliva chrzty, śluby, zgony i konfirmacje od 1835 roku oraz wykaz komunikantów od 1889 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St Konf 1835— K 1889—. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1835—74”.

Świątynia wróciła do katolików 2 lipca 1945 roku — tak podaje rys historyczny Archikatedry Oliwskiej; Piotr Szczudłowski (1995, s. 293, 295–296) — 2 lipca 1945 roku poświęcono kościół Pojednania, kościół świętego Jakuba Urząd Wojewódzki Gdański przekazał 29 października 1945 roku księdzu Tomaszowi Kolakowskiemu, a katolickie poświęcenie odbyło się tu 14 lipca 1946 roku. Szczudłowski podaje dalej, że wniosek księdza Kolakowskiego, według autora najprawdopodobniej kapelana wojskowego, opatrzył 23 października 1945 roku adnotacją pastor Zygmunt Michelis, przedstawiciel Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego: nie zgłaszał zastrzeżeń wobec przekazania kościoła do „tymczasowego użytkowania na cele specjalnego duszpasterstwa do personalnej dyspozycji wnioskodawcy” (s. 294–295).

O kościół starał się też w imieniu Kurii Biskupiej Chełmińskiej i Gdańskiej ksiądz Leon Kossak-Główczewski, administrator parafii katedralnej Trójcy Świętej w Oliwie; jego wniosek wpłynął do Urzędu Wojewódzkiego Gdańskiego 15 listopada 1945 roku, a na mocy porozumienia obu księży ksiądz Kolakowski przekazał mu kościół. 3 i 25 czerwca 1946 roku do urzędu wpłynęły dwa wnioski prawosławnej parafii w Gdańsku, a 20 czerwca 1946 roku pastor Jan Szeruda w imieniu Konsystorza oświadczył na piśmie, że władze konsystorskie przekazują świątynię gdańskiej parafii prawosławnej; według autora zmiana stanowiska strony ewangelickiej wynikła stąd, że ksiądz Kolakowski nie dotrzymał umowy z pastorem Michelisem, która dawała mu kościół jedynie do osobistej dyspozycji, bez prawa odstąpienia go komuś innemu (s. 295).

10 lipca 1946 roku o przydział kościoła wystąpili również przedstawiciele wspólnoty metodystycznej, a protest prawosławnych nie odniósł skutku (s. 295–296). Wojewoda jeszcze 23 lipca 1946 roku prosił Departament Wyznaniowy Ministerstwa Administracji Publicznej o uchylenie decyzji z 29 października 1945 roku i przydzielenie kościoła parafii prawosławnej, ale 5 września 1946 roku departament tę decyzję zatwierdził i kościół przekazano Kościołowi katolickiemu w zarząd i użytkowanie jako pomocniczą świątynię parafii katedralnej Trójcy Świętej w Oliwie. Stanu tego nie zmieniły podjęte w 1947 roku próby uczynienia z niego kościoła garnizonowego Marynarki Wojennej. Właścicielem kościoła parafia katedralna stała się 29 czerwca 1971 roku, co Wydział do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku potwierdził decyzją z 20 lipca 1972 roku (s. 296).

Około 1960 roku prace konserwatorskie odsłoniły najstarsze gotyckie partie murów. Kościół jest zachowany, dziś filialny w parafii archikatedralnej. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego prowadzi go jako „kościół pod wezwaniem świętego Jakuba, ulica Cystersów”, datowany na wieki XIV–XV, XVIII i drugą połowę XIX, wpisany pod numerem A-490 decyzją z 25 lipca 1969 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rok przekazania bywa podawany rozbieżnie: Hübner umieszcza przejście świątyni w ręce protestantów w 1833 roku i dodaje, że rolę kościoła parafialnego dla Oliwy i Sopotu przejął wtedy dawny kościół klasztorny. Voellner podaje jeszcze inny rok przekazania kościoła ewangelikom — 1836 — obok 1833 roku u Hübnera i Harnocha oraz 1835 roku w Encyklopedii Gdańskiej.

Kościół nazywa przy tym „prostą, starą budowlą barokową”, a rejestr zabytków datuje jego mury na XIV–XV wiek. 🟡 Pierwsze nabożeństwo ewangelickie datowane jest na 30 listopada 1834 roku, poświęcenie kościoła dla ewangelików według Schultza na 29 listopada 1834 roku, a kazanie wstępne pastora Sadowskiego według Harnocha na pierwsze święto Bożego Narodzenia 1834 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku dzieli tę miejscowość między parafie Oliva: 3936 ewangelików, i Gdańsk-Nowy Port (Danzig-Neufahrwasser): 19.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 223; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Oliwa”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 452; rys historyczny kościoła świętego Jakuba, Archikatedra Oliwska w Gdańsku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Hans Hübner, „Zoppot”, nakład komisowy A. W. Kafemann, Gdańsk; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 176; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221, 227; H. Voellner, „Oliva”, Gdańsk b.r. [ok. 1938], s. 11, 25; F. Schultz, „Chronik der Stadt Seebad Zoppot”, Danzig 1905, s. 27, 134; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 46; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 221; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 293–296.