Gdańsk-Oliwa — Kościół Pojednania (Versöhnungskirche)

Kościół Pojednania (Versöhnungskirche) stoi w Gdańsku-Oliwie przy ulicy Leśnej 5/6, dawnej Waldstraße. Wzniesiono go w latach 1913–1920 dla rosnącej ewangelickiej ludności Oliwy. Neogotycką świątynię zaprojektował Carl Weber, profesor Politechniki Gdańskiej; wzorem był berliński Kościół Pojednania, a fundacja miała upamiętniać poległych w wojnie francusko-pruskiej 1870–1871. Poświęcono ją 31 października 1920 roku, w Święto Reformacji.

Trójnawowe wnętrze o długości 40 i szerokości 22 metrów mieściło około 1500 osób; wieżę wzniesiono na wysokość około 66 metrów. Od 1926 roku grały tu trzydziestogłosowe organy firmy Wittek z Elbląga. Latem 1915 roku „Sächsische Staatszeitung” doniosła, że wśród darów dla gdańskiego muzeum miejskiego były dwa kartony o treści religijnej, które ofiarował profesor gdańskiej uczelni technicznej Fritz Pfuhle — wzory okien prezbiterium nowo zbudowanego kościoła ewangelickiego w Oliwie. W maju 1933 roku „Bochumer Anzeiger und General-Anzeiger”, relacjonując wystawę, na której serią zdjęć przedstawiono wyroby zakładów Bochumer Verein, w tym powstawanie dzwonu staliwnego, odnotował wśród nich zdjęcia „dzwonu Lutra” (Lutherglocke) dla kościoła ewangelickiego w Oliwie.

Kościół pozostawał ewangelicki do 1945 roku. W marcu tego roku do Oliwy dotarła Armia Czerwona; pastor Vorwerk opuścił parafię (Piotr Szczudłowski, 1995, s. 293, pisze „superintendent Jan Vorwerg” i podaje, że jeszcze 31 lipca 1945 roku władze wojewódzkie wezwały go pismem do stawienia się w urzędzie; czy pismo do niego dotarło, autor nie wie), a w walkach ucierpiały sklepienie, witraże i zachodnia część wieży. W maju 1945 roku ojciec Leon Kossak-Główczewski poświęcił świątynię pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Korony Polskiej, a po ucieczce i wysiedleniu Niemców przekazano ją cystersom przybyłym ze Szczyrzyca — zamiast dawnego kościoła opackiego, podniesionego do godności katedry. Tak podają opracowania dziejów Kościoła Pojednania; Piotr Szczudłowski (1995, s.

293, 295) — 20 kwietnia 1945 roku cysters, ojciec Jan Eugeniusz Komasa, otrzymał od prezydenta Gdańska upoważnienie do zabezpieczenia świątyni i odprawiania w niej nabożeństw, a 2 lipca 1945 roku kościół poświęcono i nadano mu nowe wezwanie; kto poświęcał, autor nie podaje, a ksiądz Leon Kossak-Główczewski występuje u niego jako administrator oliwskiej parafii katedralnej, który starał się o kościół świętego Jakuba.

Parafia ewangelicka formalnie przestała istnieć 14 lipca 1946 roku. Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 293–294) cystersi wystąpili 1 lutego 1947 roku do Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w Gdańsku o przekazanie im kościoła na własność, ale 19 kwietnia 1948 roku Urząd Wojewódzki Gdański uznał, że należy go im przyznać jedynie w tymczasowe użytkowanie. Opactwo cysterskie w Szczyrzycu zabiegało w Konsystorzu Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie o zaakceptowanie przejęcia kościoła przez zakonników, a Konsystorz dwukrotnie wyraził zgodę.

🟡 Inaczej niż opracowania dziejów Kościoła Pojednania Piotr Szczudłowski (1995, s. 293) podaje, że świątynia nie została zniszczona w 1945 roku i zachowała się w dobrym stanie, a uszczerbku doznała dopiero w 1956 roku, kiedy przelatujący nad Oliwą mały samolot zaczepił o hełm wieży i strącił krzyż; do 1994 roku hełm wieńczył tylko mały, prowizoryczny krzyż. Do 1957 roku cystersi użytkowali kościół na podstawie decyzji prezydenta Gdańska z kwietnia 1945 roku; 2 lipca 1958 roku Urząd do Spraw Wyznań zgodził się na przekazanie go zakonnikom, a 6 września 1958 roku podpisano protokół zdawczo-odbiorczy, którym przekazano im kościół w zarząd i użytkowanie; po stronie przejmującej podpisał go przeor oliwskiego domu zakonnego, ojciec Władysław Daniel Woźny. Właścicielem kościoła pozostawał Skarb Państwa do 29 czerwca 1971 roku, kiedy własność przejęło opactwo cysterskie w Szczyrzycu.

Rzymskokatolicką parafię przy kościele erygowano 1 lipca 1988 roku. Wieżę odbudowano w 1996 roku na wysokość 73,5 metra.

Piotr Birecki podaje, że budowę zaczęto 5 kwietnia 1913 roku na miejscu niewielkiej świątyni, widocznej na pieczęci parafii, a Carl Weber czerpał wzory z gdańskiej bazyliki Mariackiej i Zielonej Bramy; kościół ma niesymetryczny układ naw.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Oliwie liczyła wtedy 5845 ewangelików, a pastorem był od 1894 roku Albert Otto.

Voellner w przewodniku po Oliwie z około 1938 roku zaznacza, że kościół poświęcono w 1920 roku „po trudnym okresie budowy”, a obok niego wzniesiono w 1934 roku ewangelicki dom parafialny. Razem z sąsiednim liceum z 1913 roku tworzyły one według autora harmonijny zespół.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; opracowania dziejów Kościoła Pojednania w Gdańsku-Oliwie; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 108, 122, 140; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 18–19; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, poz. 176 (Oliva); H. Voellner, „Oliva”, Gdańsk b.r. [ok. 1938], s. 29; „Sächsische Staatszeitung”, 28 lipca 1915 roku, s. 10 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Bochumer Anzeiger und General-Anzeiger”, 15 maja 1933 roku, s. 10 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 293–295.