Gdańsk-Orunia — stary cmentarz ewangelicki parafii św. Jerzego (ulica Gościnna)

Cmentarz ewangelicki na gdańskiej Oruni (po niemiecku Ohra) leżał przy ulicy Gościnnej — dawnej Schulstraße, później Johann-Rickmers-Straße — i należał do tamtejszej parafii ewangelickiej przy kościele świętego Jerzego. Zajmował 1,53 hektara na prostokątnej działce między obecną ulicą Gościnną a torami kolejowymi, na wschód od kościoła, który stoi do dziś pod numerem 15 jako rzymskokatolicka świątynia Najświętszego Serca Pana Jezusa i świętego Jana Bosko.

Parafia powstała po Reformacji. Muhl notuje, że w przywileju krzyżackim z 1338 roku kościoła w Ohrze nie przewidziano i że powstał on po Reformacji, a w 1568 roku duchownym ewangelickim był tu Görge Heidenreich; Praetorius w presbyterologii z 1704 roku podaje listę dziewiętnastu duchownych oruńskich, otwartą przez Georgiusa w 1572 roku. W wykazie ewangelickich duchownych Oruni pierwszy jest Georgius, odnotowany „w 1572 roku albo jeszcze wcześniej”, po nim Martin Sehefeld, przybyły w 1575 roku ze Szwecji, i Simon Neander od 1580. W latach 1602–1624 urząd sprawował tu Wilhelm Calaminus, nazwany w wykazie kalwinistą, czyli duchownym wyznania reformowanego.

Według Johna Muhla oruński duchowny Paulus Brauner prosił w 1578 roku radę gdańską o wsparcie, ponieważ w 1577 roku Orunia, po niemiecku Ohra, całkiem wymarła i zubożała, kaplica i plebania spłonęły, a on sam musiał uciekać do Wisłoujścia. John Muhl zaznacza, że Orunia należała pierwotnie, jak inne wsie pod Gdańskiem, do kościoła świętej Katarzyny i płaciła mu dziesięcinę jeszcze w 1587 i 1593 roku oraz w czasie budowy kościoła w 1608 roku; w czasach Muhla kościół oruński był kościołem parafialnym Oruni, Stadtgebiet i Lipiec, po niemiecku Guteherberge.

Według Johna Muhla kościół z 1608 roku był w 1645 roku zrujnowany; wieś poniosła duże koszty jego naprawy i otrzymała od miejskiego urzędu budowlanego jako zapomogę 6000 dachówek i 1000 łokci płytek posadzkowych. John Muhl podaje, że oruński pastor Elias Hirschfeld, od 1628 roku odprawiający także nabożeństwa w kaplicy szpitala świętej Gertrudy, doprowadził do budowy kościoła Zbawiciela (Salvatorkirche) w 1633 roku; zmarł w 1645 roku. Wizytacja z 1649 roku zapisała, że oruński kościół, zbudowany w pruski mur i będący filią parafii w Świętym Wojciechu, jest „od dawna w posiadaniu innowierców”.

Według Johna Muhla 16 lutego 1697 roku duchowni Wyżyny Gdańskiej z inicjatywy i pod kierunkiem pastorów oruńskich utworzyli wspólną kasę wdów po duchownych, której statut wtedy zatwierdzono. Głód i zaraza lat 1709–1710 zabrały w samej parafii oruńskiej, jak pisał w 1859 roku tutejszy sołtys E. W. Waage, ponad dwa tysiące ludzi; na miejscowym cmentarzu pochowano dwa tysiące zmarłych, a wśród czterech duchownych wiejskich, którzy zmarli wtedy na zarazę, był pastor oruński Majus.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku opisuje przy kościele w Oruni cmentarz przykościelny, otoczony częściowo murem, z dobudowaną od północy murowaną kostnicą, na której w trzech ślepych oknach wypisano od zewnątrz krótkie wiersze o śmierci, między innymi „Hier schläfft arm u. reich; Hier sind sie alle gleich”. Był też osobny cmentarz, zwany nowym, leżący niedaleko kościoła na wschód, na wydzielonym miejscu; tam chowano większość zmarłych i stały na nim różne nagrobki.

Na wielkiej bramie tego nowego cmentarza namalowano od strony ulicy zmartwychwstanie umarłych według widzenia z trzydziestego siódmego rozdziału Księgi Ezechiela, z wierszem wzywającym, by każdy pomyślał, czym się kiedyś stanie, a po stronie wewnętrznej umieszczono emblematy z krótkimi napisami, wśród nich niemiecką sentencję „dziś ja, jutro ty” oraz łacińskie „Cum orimur, morimur” i „Cum morimur, orimur”.

W 1577 roku spłonęły kościół i plebania, w 1608 stanęła nowa świątynia za tysiąc marek pożyczonych od kamery gdańskiej na sześć procent, w 1638 zbudowano nową plebanię, w 1645 świątynia była zrujnowana, w 1684 dostała wieżę, a w 1813 roku, przy oblężeniu Gdańska, spłonęła ponownie — w ogniu przepadły metryki z lat 1800–1813, co odnotował Bär w spisie ksiąg metrykalnych. Odbudowano ją w 1823 roku według planów Schinkla.

Cmentarz uporządkowano wcześniej niż kościół: w prośbie do króla z 25 maja 1818 roku pastor, starsi kościelni, sołtys i gospodarze Oruni pisali, że we wsi stanęły już znów domy i budynek szkolny, a cmentarz ogrodzono, natomiast kościół i plebania wciąż leżą w gruzach. W 1819 roku z materiału po dwóch spalonych plebaniach zbudowano na cmentarzu dom grabarza, a obok niego kostnicę z muru pruskiego.

Według Waagego parafianie w ogóle nie składali w niej zmarłych: w 1859 roku korzystała z niej tylko policja, gdy znaleziono ofiarę wypadku, a poza tym trzymano w niej narzędzia grabarza. Jak podaje John Muhl, w 1823 roku Orunia kupiła za 20 talarów dzwon odlany w 1654 roku przez gdańskiego ludwisarza Michela Weinholdta dla kaplicy w Grabinach Zameczku (Herrengrebin); gdy po pierwszej wojnie światowej parafia oruńska otrzymała nowe dzwony ze staliwa, stary dzwon odkupiono z powrotem do Grabin.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Ohra, Dorf” łącznie z przysiółkami 1239 mieszkańców: 902 luteranów, 6 reformowanych, 309 katolików i 22 mennonitów; jako parafię luterańską wskazuje Gdańsk-Orunię (Ohra). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Ohra 458 budynków mieszkalnych i 4198 mieszkańców, w tym 2765 ewangelików, 1412 katolików, 19 mennonitów i dwóch Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Alt-Schottland; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że parafia oruńska miała wtedy dwa cmentarze: stary, w pobliżu kościoła przy Hauptstraße, obsadzony starymi drzewami, z kostnicą i domem zarządcy cmentarza, oraz nowy, oddzielony od starego tylko nasypem kolejowym, z wejściem od Niederfeld i domem dzwonnika. W 1919 roku ogrodnikiem cmentarnym i zarazem posługaczem kościelnym parafii w Oruni był Hannemann, mieszkający przy Hauptstraße 27.

Cmentarz zamknięto 8 grudnia 1956 roku, a od 1957 roku likwidowano pod zabudowę mieszkaniową; większość nagrobków zniszczono i jako cmentarz obiekt nie istnieje. W ogłoszeniu z 1957 roku o zamknięciu cmentarza dla celów grzebalnych podano jego ówczesny adres: ulica Jedności Robotniczej 71. Część działki zabudowano, na pozostałej urządzono park. Cmentarz objęty jest ewidencją zabytków — ma kartę Narodowego Instytutu Dziedzictwa — nie figuruje natomiast w rejestrze zabytków województwa pomorskiego, w którym z oruńskich obiektów poewangelickich zapisano sam kościół przy ulicy Gościnnej 15 oraz szachulcową szkołę katolicką i ewangelicką z 1827 roku.

Hasło Wikipedii o tym cmentarzu, które w bibliografii wymienia książkę Jerzego Sampa „Orunia: historia, zabytki, kultura” (Gdańsk 1992), podaje, że stały tu bogato zdobione stele z XVIII wieku i że pochowano tu Andrzeja Schopenhauera, dziadka filozofa Arthura Schopenhauera. Samej książki nie sprawdzono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datę założenia cmentarza źródła podają różnie: Encyklopedia Gdańska — rok 1691, karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa — pierwszą połowę XIX wieku. Rok 1691 podaje już E. W. Waage w historii Oruni wydanej w 1859 roku: pod tym rokiem odnotowuje zatrudnienie dwóch duchownych ewangelickich i budowę pierwszej szkoły, a dalej pisze: „W tym roku założono też cmentarz”. W Oruni wspólnota ewangelicka jest poświadczona od 1568 roku, a kościół po pożarze z 1813 roku odbudowano w 1823 roku. John Muhl nazywa Eliasa Hirschfelda, zmarłego w 1645 roku, pastorem oruńskim; według rękopisu Ephraima Praetoriusa pastorem w Oruni był od stycznia 1630 roku do końca czerwca 1657 roku Friedrich Haupt starszy, a spis tutejszych duchownych w tym rękopisie Hirschfelda nie wymienia.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 223; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 46, 47, 49; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 105; wojewódzka ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gdańsk; „Cmentarze na Oruni”, Encyklopedia Gdańska; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 230–231, nr C15; ksiądz W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 86; Wikipedia, hasło „Cmentarz na Oruni” (odczyt z 11 października 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52–53, pozycja 220; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; E. W. Waage, „Ausführliche Geschichte Ohra's, eines Dorfes im Danziger Landraths-Kreise, Regierungsbezirks Danzig”, Danzig 1859, s. 8–9, 126, 134; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 102v.