Gdańsk-Orunia — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Jana Bosko)

Kościół w gdańskiej Oruni — po niemiecku Ohra — wywodzi się z piętnastowiecznej kaplicy świętego Jerzego; w 1571 roku przejęli ją luteranie, a w 1608 roku rozbudowali.

Nie wiadomo, od kiedy kościół nosi wezwanie świętego Jerzego; pastor Paul przypuszcza, że przejęto je z czasów przedreformacyjnych. W 1762 roku pastor Ephraim Krause nazwał go w księdze kościelnej „St. Georgen-Kirche zur Ohra”. Według Słownika geograficznego przed Reformacją kościół w Oruni należał do katolików i obsługiwali go podobno franciszkanie z Gdańska; gdy ich klasztor przestał istnieć, około 1552 roku przyłączono go jako filię do świętego Wojciecha, lecz katolikom trudno było go utrzymać, bo patronat miał luterański magistrat gdański, który narzucał swojego duchownego, a w 1584 roku oficjał Mikołaj Mylonius nie mógł już przeprowadzić tu wizytacji.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że w 1525 roku mieszkańców Oruni przyjęto z polecenia gdańskiego magistratu jako gminę gościnną do ewangelickiego kościoła świętej Katarzyny; od 1691 roku pracowało tu dwóch duchownych. Według kroniki Harnocha z 1890 roku dawny kościół katolicki w Oruni był filią kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku i w 1571 roku przekształcono go w samodzielny kościół parafialny; Orunię, liczącą 5199 mieszkańców, Harnoch nazywa największą wsią obu prowincji pruskich. Lista ewangelickich duchownych Oruni sięga początków: pierwszym znanym z imienia duchownym był Georgius, którego wykaz odnotowuje „w 1572 roku albo jeszcze wcześniej”; po nim byli Martin Sehefeld, przybyły w 1575 roku ze Szwecji, i Simon Neander od 1580 roku.

Wizytator biskupa Hieronima Rozrażewskiego nie wszedł do kaplicy w Oruni wcale. W aktach zanotowano krótko: „Haec capella, quia haeretica prope Gedanum, non est visitata” — kaplicy tej, jako heretyckiej, w pobliżu Gdańska, nie wizytowano; sprawę miano prowadzić z gdańszczanami. Drugi zapis dodaje jedno słowo o jej stanie: „Ochra capella Gedanensium. Profanata” — kaplica gdańszczan, sprofanowana. W latach 1602–1624 urząd sprawował tu Wilhelm Calaminus, wprost nazwany w wykazie kalwinistą — ślad tego, że granica między luteranizmem a wyznaniem reformowanym bywała na przedmieściach Gdańska płynna.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku opisał w rękopisie „Evangelisches Danzig” ewangelickie kościoły Gdańska i okolic, nie znalazł wiadomości, kiedy założono kościół w Oruni, stojący pośrodku wsi, po tej stronie Raduni; był jednak pewien, że stał on długo przed Reformacją, może już za czasów krzyżackich, a z początku podobno miał wygląd małej kaplicy i nosił imię świętego Jerzego.

Wieś wymienia według niego przywilej Kazimierza z 1454 roku, a na marginesie dopisano, że zachował się przywilej tej wsi z 1338 roku. W czerwcu 1608 roku rada postanowiła pożyczyć z kasy miejskiej tysiąc grzywien na dalszą budowę kościoła; dług miano spłacać co najmniej po sto grzywien rocznie, a cała wieś odpowiadała za niego solidarnie. Z uchwały z 17 maja 1616 roku wynika, że wieś była kasie miejskiej jeszcze dłużna i że miała powstać wieża kościelna. Niektóre okna za ołtarzem i w ścianach bocznych nosiły rok 1609 z herbami i nazwiskami gdańskich fundatorów, z czego autor wnosił, że kościół był wtedy znacznie odnowiony; słyszał też, że właśnie wtedy ustawiono w nim starą chrzcielnicę i stary ołtarz.

Na tablicach tego ołtarza namalowano z przodu Sąd Ostateczny i ustanowienie Wieczerzy Pańskiej, a z tyłu, pod Ukrzyżowaniem, wypisano wiersz o tym, że obraz ma ukazywać Chrystusa, lecz modlitwa ma się zwracać nie do obrazu, tylko do Chrystusa, który przelał za nas swą drogą krew. W latach 1621–1625 kościół znów naprawiono: ściany ozdobiono malowidłami, stojącą obok dzwonnicę pokryto nową blachą, a gałkę i chorągiewkę na nowo pozłocono; w 1655 roku dzwonnica dostała zegar bijący z tarczą.

Według oruńskiej księgi kościelnej poprzednią chrzcielnicę zbudowano na nowo w 1636 roku, a pierwsze ochrzczone w niej dziecko, 27 kwietnia, nazwano Georg, czyli Jürgen, ponieważ kościół nosi imię świętego Jerzego. Według Praetoriusa w 1638 roku, po zniszczeniach i grabieży w czasie poprzedniej wojny szwedzkiej, kościół miał zostać ponownie naprawiony i poszerzony przez dobudowanie części bocznych; w tym samym roku przebudowano starą plebanię. W oknach po bokach ołtarza widniały herb Gdańska z chronogramem roku 1660, w którym zawarto pokój oliwski, oraz nazwisko burmistrza i królewskiego łowczego Nathanaela Schmiedena.

W 1661 roku pomalowano strop; w scenie Sądu Ostatecznego, wśród stojących po prawicy Chrystusa, umieszczono portret ówczesnego pastora, magistra Friedricha Haupta, w czarnej szacie duchownej. Ołtarz i ambonę, które Praetorius oglądał, przeniesiono z kościoła Zbawiciela na Petershagen, rozebranego w 1656 roku, a dawny ołtarz z tablicami usunięto. Przy południowej ścianie wisiały dwie chorągwie pogrzebowe na pamiątkę wysokich oficerów pochowanych w kościele w 1660 i 1676 roku, a mosiężny żyrandol o szesnastu ramionach nosił napis „Melchior Gützlaff und Maria Hildebrandts, A. 1650”. Organy z pedałem na zachodniej emporze muzyków i uczniów dostarczył pod koniec 1688 roku gdański mistrz Daniel Nitrowski; 20 lutego 1689 roku zagrały w kościele po raz pierwszy, a wraz ze złoceniem kosztowały ponad 1230 złotych polskich.

Poprzedni pozytyw z 1630 roku, który długo stał za ołtarzem, a potem na chórze, trafił później do Mokrego Dworu (Nassenhuben). W czasach Praetoriusa od zachodu przylegała do kościoła wieża, która dawniej stała osobno, z dzwonami w drewnianej konstrukcji; dobudowano ją w murze pruskim i włączono w kościół, by go powiększyć, a w 1699 roku kościół rozbudowano jeszcze od południa, z miejscem na nowe ławki i czterema oknami bocznymi.

W dzwonnicy, której hełm pod chorągiewką i gałką kryła zielono malowana blacha, był zegar bijący ze wskazówką godzin i wisiały trzy dzwony. Największy odlano po raz pierwszy w 1632 roku, gdy Wyżyną Gdańską zarządzał burmistrz Valentin von Bodeck, a w 1690 roku przelano go ze znacznym dodatkiem kruszcu; nosił napis „Sit Nomen Domini benedictum. 1690”, nazwisko przewodniczącego burmistrza Gdańska i administratora Wyżyny Gabriela Schumanna z datą 15 sierpnia 1690 roku, nazwiska ówczesnych witryków i formułę ludwisarza „Mit Gottes Hülfe goß mich Absolon Wittwerck. Gedani”. Był na nim też wizerunek archanioła Michała walczącego z wężem, dlatego nazywano go dzwonem Michała; po raz pierwszy zabrzmiał 5 listopada 1690 roku, gdy wprowadzano w urząd dwóch nowych pastorów. Średni dzwon miał napis „Da pacem Domine in diebus nostris”, rok 1650 i formułę „Divino auxilio fudit me Gerhardus Benningk.

Gedani”. Mały dzwon przeniesiono z rozebranego kościoła Zbawiciela: pod wizerunkiem Zbawiciela miał łaciński dwuwiersz z rokiem 1635, nazwiska witryków tamtego kościoła z czasu jego budowy oraz nazwisko burmistrza Valentina von Bodecka z datą 16 maja 1635 roku.

Rozporządzenie rady gdańskiej z 1674 roku zobowiązało mennonitów z oruńskiego Hoppenbruchu do uiszczania luterańskiemu duchownemu i nauczycielowi w Oruni opłat za swoje pogrzeby. W 1681 roku duchowni Wyżyny Gdańskiej pod przewodem oruńskiego pastora Brackermanna oświadczyli swemu burmistrzowi, że zgadzają się zastępować w mieście nieobsadzonego pierwszego pastora kościoła Mariackiego, ale czynią to dla rady, nie z podległości gdańskiemu Ministerium.

W 1739 roku dwaj oruńscy duchowni, Ephraim Krause i Samuel Gabriel Kuntz, poróżnili się tak, że Kuntz odmówił Krausemu i jego żonie spowiedzi; Ministerium, znając relację tylko jednej strony, sporu nie rozstrzygnęło. Imiona Kuntza w pełnym brzmieniu, Samuel Gabriel, zapisał w 1762 roku w księdze kościelnej Oruni Ephraim Krause.

Do parafii należała według Praetoriusa jako filia sąsiednia wieś Guteherberge, a do kościoła i do komunii przychodzili także luteranie mieszkający w dobrach szlacheckich na wzgórzach, pod jurysdykcją katolicką, niektórzy mieszkańcy Hoppenbruchu i biskupich Szkotów; dawniej filią miał być także szpital świętej Gertrudy na Petershagen, zanim w 1622 roku ustanowiono tam osobnego duchownego.

Spis duchownych w rękopisie liczy 24 nazwiska. Georgiusa autor znał z księgi chrztów kościoła świętego Piotra, w której pod 31 maja 1573 roku zapisano chrzest jego syna. Pod koniec XVI wieku przyszedł do Oruni z Helu, gdzie był pastorem od 1580 roku, Philipp Michler. W styczniu 1630 roku pastorem został Friedrich Haupt, pochodzący z Marchii, wcześniej od 1616 roku nauczyciel, od 1620 roku kantor, a od 1624 roku rektor szkoły przy kościele świętej Barbary w Gdańsku; jeszcze w tym samym roku pobłogosławił tu małżeństwo 112-letniego Heinricha Gerthsena z Engel Berckmann, co zapisano w księdze kościelnej. Zmarł pod koniec czerwca 1657 roku, po 27 i pół roku służby, a po nim urząd objął jego syn Friedrich.

Johann Freymuth, pastor w latach 1668–1670, miał epitafium z portretem naturalnej wielkości na ścianie północnej, na prawo od ołtarza; portret naturalnej wielkości miał w kościele również Gregor Rosenberg, zmarły 26 kwietnia 1690 roku. Był on ostatnim pastorem, który sprawował tu urząd sam: 27 października 1690 roku powołano razem dwóch kandydatów, Rudolfa Grischaua i Gabriela Kehlera, 31 października ich ordynowano, a 5 listopada, w dwudziestą czwartą niedzielę po Trójcy Świętej, wprowadzono w urząd. Gdy w 1699 roku Grischau przeszedł do kościoła świętej Barbary, jego miejsce zajął Paul Gottfried Praetorius, brat autora, przybyły z Bogatki (Reichenberg), który w 1701 roku został powołany do Ostrowitego i Suchego Dębu (Osterwick, Zugdam). Jego następca Gottlieb Majus, syn pastora Petera Majusa, zmarł w Oruni na dżumę we wrześniu 1709 roku, nieżonaty.

W czasie tej samej zarazy Christiana Gottlieba Rosenberga, syna Gregora, ordynowano 21 sierpnia 1709 roku na pierwszego duchownego nadzwyczajnego, którego lud nazywał „Pest-Prediger”; kilka tygodni później objął w Oruni miejsce Kehlera. Po Majusie przyszedł w 1710 roku z Juszkowa Gottfried Neander, urodzony w 1672 roku, który w 1713 roku przeszedł do kościoła Bożego Ciała; Johann Caspar Tetzmann, pastor od 1714 roku, pochodził z Koszalina.

Według rękopisu Praetoriusa Friedrich Haupt młodszy zmarł we wrześniu 1668 roku i został pochowany 9 października, Johann Freymuth był synem chłopa z Oruni, urodzonym tu 15 grudnia 1634 roku, a Johann Friedrich Brackermann zmarł w wieku 62 lat. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, podaje, że Rosenberg zmarł 8 marca 1736 roku, że w latach 1762–1765 urzędował tu Gottlieb Lange, potem przeniesiony do kościoła Świętej Trójcy, i że Johann Christian Schönaich urodził się 25 września 1731 roku.

Pastor Ephraim Krause zapisał w księdze kościelnej, że w 1762 roku zbudowano w Oruni nowe organy, ukończone na Wielkanoc i poświęcone w niedzielę Quasimodogeniti, 18 kwietnia 1762 roku; Krause wygłosił wtedy kazanie główne, a jego kolega Kuntz w kazaniu nieszpornym złożył dziękczynienie. Było to ostatnie kazanie Kuntza; pochowano go 13 maja 1762 roku, a kazanie pogrzebowe wygłosił Krause. Organy wraz z naprawą chóru kosztowały według Krausego 4438 guldenów, z czego organmistrz, w zapisie wypłat Johann Friedrich Rhoden, otrzymał według kontraktu 3000 guldenów; kolekta przyniosła 3017 guldenów, cztery skarbony kościelne 45 guldenów, a 1376 guldenów dopłaciła kasa kościelna. Przy poświęceniu grało dwunastu muzyków. Następcę Kuntza, Gottlieba Lange, wprowadzono w sobotę przed 3.

niedzielą po Trójcy Świętej 1762 roku w zakrystii, w obecności Krausego i witryków; w następną niedzielę przedstawił go parafii w kazaniu doktor Bertling, pastor kościoła Świętej Trójcy i rektor gimnazjum, a w 4. niedzielę po Trójcy Świętej Lange wygłosił kazanie wstępne.

Według zapisu pastora Johanna Heinricha Stoboya rozbudowę kościoła rozpoczęto w 1764 roku pod kierunkiem burmistrza Gottlieba Gabriela Weickhmanna, burgrabiego królewskiego i zarządcy Wyżyny Gdańskiej, a ukończono 12 maja 1766 roku; w 2. niedzielę po Trójcy Świętej 1766 roku rozbudowany kościół poświęcili kazaniami Krause rano i Stoboy po południu. Budowa kosztowała 20 844 guldeny i 7 groszy. Kolekta, przeprowadzona za zgodą burmistrza wśród mieszkańców Gdańska, Oruni i okolicznych wsi, przyniosła 11 226 guldenów, skarbony przy drzwiach kościoła 400 guldenów, kasa kościelna dała 4107 guldenów, a 5000 guldenów pożyczono.

Krause zanotował też, że dawniej zmarłych chowano w kościele i na małym cmentarzu przy nim, który przy tej rozbudowie całkiem zanikł, a gdy w 1690 roku ustanowiono w Oruni dwóch duchownych i ludności przybywało, wielu musiało z konieczności chować zmarłych w Petershagen; później kościół miał już obok siebie duży nowy cmentarz. W sporze z pastorem kościoła Świętego Salwatora duchowni Oruni dowodzili, że Stadtgebiet należy do ich parafii: jego mieszkańcy mieli chować zmarłych na cmentarzu w Oruni, a kościół w Oruni miał witryka ze Stadtgebiet. Uchwała rady Gdańska z 25 lutego 1765 roku orzekła, że Stadtgebiet jest wolną parafią tylko co do spowiedzi i Wieczerzy Pańskiej, nie co do chrztów, ślubów i pogrzebów, a za pogrzeby jego mieszkańcy mieli płacić zwykłe opłaty kościołowi i szkole w Oruni.

Wieś wielokrotnie plądrowano, a w 1807 roku, po kapitulacji Gdańska, Francuzi otrzymali prawo do jedenastodniowego rabunku okolic miasta. Najcięższy był rok 1813: na początku września spłonęła wieś wraz z plebaniami, a 3 września kościół, rozbudowany w 1765 roku, legł w gruzach — ocalały tylko mocne mury nowej części. Pastor Neuhöfer zapisał w księdze kościelnej, że około drugiej po południu widziano kościół w ogniu, a zegar na płonącej wieży wybił godzinę trzecią.

Według Magdaleny Staręgi spalony kościół był zbudowany w przeważającej części w technice muru pruskiego. Według Słownika geograficznego stary kościół ewangelicki w Oruni spalili w 1813 roku Rosjanie. Wraz z kościołem 3 września 1813 roku spłonęły wszystkie księgi kościelne z wyjątkiem jednej, której z powodu silnego ostrzału nie zdążono dzień wcześniej odnieść do kościoła; zubożała parafia nie mogła utrzymać dwóch duchownych, więc jeden z nich objął od magistratu wolne probostwo w Juszkowie, po niemiecku Gischkau. Był nim Ernst Gottlieb Hoffmann: według jego zapisu w księdze w styczniu 1814 roku zgłosił się na probostwo w Juszkowie, wolne po śmierci pastora Rosenthala, w lutym otrzymał nominację, a 2 marca wyjechał z Guteherberge, gdzie podczas oblężenia mieszkał pół roku w domu jednego z witryków; urząd w Juszkowie miał objąć 13 marca 1814 roku.

Naczynia ołtarzowe ocalały: według dopisku w księdze z Niedzieli Palmowej, 9 kwietnia 1876 roku, w 1813 roku z obawy przed rabunkiem wywieziono je w skrzyni do Gdańska i postawiono w najniższej piwnicy domu, w którym w czasie oblężenia kwaterowali kolejno Włosi, Hiszpanie i Bawarczycy; skrzyni nie zdążono zakopać, a mimo to witrycy znaleźli ją w 1814 roku nienaruszoną i zwrócili naczynia kościołowi. Historię tę opowiedziano parafii przy ponownym złoceniu kielicha.

Według Harnocha po spaleniu kościoła w 1813 roku nabożeństwa odprawiano, za zgodą rosyjskiego generała, w budynku w osadzie Dreischweinsköpfe aż do 1823 roku. Po pożarze kościoła nabożeństwa odprawiano w Guteherberge, w wielkiej sali tak zwanego pałacu Mischa przy północnym wjeździe do wsi, a pastor mieszkał w tamtejszym domu gospodarza. Jeszcze przed odbudową kościoła, w 1816 roku, wzniesiono z cegły nową ewangelicką szkołę przykościelną na północny zachód od kościoła, z izbą szkolną i mieszkaniem nauczyciela; w 1859 roku Waage naliczył w Oruni sześć szkół.

Pastor Neuhöfer wpisał do księgi kościelnej własny życiorys. Urodził się 9 grudnia 1767 roku w Gdańsku jako syn mieszczanina Johanna Davida Neuhöfera i Anny Reginy z domu Sawatzky. W 1781 roku przyjęto go do drugiej klasy gimnazjum, w kwietniu 1789 roku rozpoczął studia w Jenie, gdzie spędził cztery i pół roku, w styczniu 1794 roku wrócił do Gdańska, a we wrześniu tego roku przyjęto go w poczet kandydatów. Przez 14 lat głosił kazania i uczył prywatnie młodzież, aż w 1808 roku mianowano go duchownym w Oruni; urząd objął w kwietniu tego roku. Zmarł w 1825 roku na udar. Jego następca, David Bernhard Lückstäde, zapisał w księdze metrykalnej założonej w 1818 roku, że w kwietniu 1825 roku wybrała go rada Gdańska jako patron kościoła, a 17 lipca wprowadzono go w urząd w Oruni.

Według zapisu w księdze kościelnej w 1811 roku zaczęto wprowadzać w kościele w Oruni nowy śpiewnik: zbiór pieśni, który gdańskie Ministerium duchowne gromadziło od wielu lat, miał w tym roku za zgodą rady wejść do użytku we wszystkich parafiach miasta i wsi. Zdecydowana większość gminy miała w rękach stare książki; pastor poprosił o wsparcie i otrzymał z kasy Ministerium 25 guldenów w gotówce, a w gminie rozprowadził 56 egzemplarzy; w lipcu 1812 roku nowy śpiewnik był już w pełnym użyciu. W maju 1812 roku, z powodu nieustannych, niemożliwych do udźwignięcia kontrybucji, które miastu przyniósł jego ówczesny stosunek do Francji, władze nakazały kościołom miejskim i wiejskim wszystkich wyznań oddać naczynia srebrne i metalowe komisji podatku dochodowego.

Kościół w Oruni musiał oddać między innymi dwa duże srebrne złocone dzbany z herbem Ferberów oraz srebrne naczynie chrzcielne i srebrną puszkę na opłatki, dar panny Hildebrandt z 1714 roku; srebrny złocony kielich z pateną i puszką na opłatki oraz mały kielich do komunii chorych kościelni odkupili od komisji. Tabela komunikujących w tej samej księdze podaje 6478 osób w 1761 roku, 7202 w 1764 roku, 4480 w 1800 roku i 3884 w 1806 roku; przy roku 1807 liczby nie wpisano, w 1810 roku zanotowano 2052 komunikujących, a w 1811 roku 2946.

Zanim powstał ostateczny projekt, miejski radca budowlany Carl Samuel Held przygotował — jak ustaliła Magdalena Staręga — aż osiem wariantów odbudowy, zachowanych w Archiwum Państwowym w Gdańsku. Pierwszy, z 8 czerwca 1816 roku, przewidywał kościół na planie prostokąta z wieżą od zachodu nakrytą kopułą, z półkolistym prezbiterium i ołtarzem połączonym z amboną; wyceniony na ponad 18 431 talarów, został uznany za zbyt drogi. Drugi, z 6 grudnia 1816 roku, znacznie skromniejszy, miał kosztować 10 459 talarów. W latach 1818–1819 Held przedstawiał już projekty neogotyckie, wyceniane na 20 802 i ponad 22 000 talarów, a ostatni, ukończony 29 listopada 1819 roku, gdy zatwierdzony był już inny projekt, przewidywał dla oszczędności ściany ryglowe bez tynku. Żaden z tych wariantów nie został zrealizowany.

Księga metrykalna Oruni założona w 1818 roku zaczyna się od zapisu o staraniach parafii o odbudowę kościoła spalonego 3 września 1813 roku. Parafia zobowiązała się dać po 5 talarów z włóki i wykonać przy budowie robociznę i podwody, przeprowadzono kolektę po domach i w kościołach, a 25 maja parafia zwróciła się wprost do króla. Fryderyk Wilhelm III odpisał z Królewca 7 czerwca, że przyznał koszty odbudowy kościoła i polecił nadprezydentowi von Schönowi zarządzić resztę.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Ohra, Dorf” — razem z przysiółkami Nobiskrug, Nonnenhoff (Krams), Niederfeld, Ohra nad Motławą, Ohra na lewym brzegu Raduni, Schönfeldsche-Weg i Hoppenbruch — 1239 mieszkańców: 902 luteranów, 6 reformowanych, 309 katolików i 22 mennonitów. Spis podaje też parafię luterańską: Gdańsk-Orunia (Ohra). Przy haśle dopisano uwagę, że kościół spłonął i ma zostać wkrótce odbudowany. I rzeczywiście: obecny kościół — pierwszy neogotycki w Gdańsku — wzniesiono w latach 1820–1823 według koncepcji zatwierdzonej przez Karla Friedricha Schinkla, z dotacji króla Fryderyka Wilhelma III. Konsekrowano go 5 października 1823 roku; wieża sięga 43 metrów. Kamień węgielny pod nowy kościół położono 6 września 1820 roku, a król Fryderyk Wilhelm III dał na budowę 15 198 talarów.

Oprócz 15 198 talarów król przyznał później na budowę kościoła jeszcze 600 talarów; w pierwszej prośbie do króla parafia pisała, że mieszkańcy żyją w ziemiankach, a nabożeństwa w cudzym domu gromadzą tylu ludzi, że trzeba się obawiać o bezpieczeństwo budynku. Piotr Birecki dodaje, że kościół zaprojektowano w 1819 roku w kręgu Schinkla, a budowano go we współpracy z architektem Gottfriedem Steffanym, pod nadzorem Hartmanna, Gersdorffa i samego Schinkla. Sołtys Oruni E. W. Waage w dziejach wsi wydanych w 1859 roku podaje, że budowę prowadził miejski radca budowlany Held.

Magdalena Staręga przedstawia ten podział inaczej: Heldowi pozostawiono jako miejskiemu architektowi tylko nadzór, budowę prowadzili mistrzowie budowlani Daniel Emmanuel König i Johann Christian Halbritter, w umowie budowlanej jako autor projektu i kosztorysu występuje Carl August von Gersdorff, a Schinkel dał ogólne wytyczne, poprawiał przedłożone plany i zatwierdził koncepcję. Neogotycki „styl staroniemiecki” był według niej życzeniem nadprezydenta prowincji Prusy Zachodnie Theodora von Schöna, który od 1815 roku był głównym animatorem odnowy zamku w Malborku. Odbiór gotowego kościoła nastąpił 10 września 1823 roku; była to pierwsza budowla w Gdańsku i okolicach, której nadano cechy neogotyckie.

Kościół poświęcono w dziękczynne święto żniw; kazanie na tekst z Ewangelii Jana 5,6 wygłosił pastor Johannes Adam Neuhöfer, który 29 sierpnia 1813 roku odprawił ostatnie nabożeństwo w starym kościele, spalonym kilka dni później. Pięćdziesięciolecie kościoła obchodzono 5 października 1873 roku, w dożynki, jak zanotowano w księdze, tego samego dnia i w to samo święto co pół wieku wcześniej; dzień wcześniej i rano w dniu święta dzwoniono, z wieży grano chorały „Lobe den Herren” i „Wie schön leuchtet”, a kazanie na tekst Psalmu 118 wygłosił pastor Paul Heinrich Harms, który podpisał ten zapis.

Orunię nawiedził 17 stycznia 1818 roku orkan, a 9 i 10 kwietnia 1829 roku przerwanie wału wiślanego zalało dolną część wsi; kilka domów porwała woda, a trzy osoby zginęły. Radca handlowy Hoene, właściciel majątku w Oruni (zapisanego w 1917 roku miastu Gdańsk), kupił do nowego kościoła organy ze zniszczonego przez Francuzów kościoła Lazaretu i kosztownie je zainstalował; ofiarował też ołtarz, a w 1855 roku kazał zastąpić zniszczony obraz ołtarzowy nowym, z Jezusem przyjacielem dzieci.

Według Waagego pierwszy obraz ołtarzowy, również dar Hoenego, przedstawiał Zmartwychwstanie Chrystusa i był malowany farbami woskowymi na gipsie przez młodego malarza Heckera z Malborka, a organy z kościoła Lazaretu, kupione za 150 talarów i rozbudowane, ustawił organmistrz Arendt, zmarły w 1831 roku w Gdańsku. Drewniane sklepienie krzyżowe, wykonane tak, że przypomina kamienne, oraz dwie wielkie empory boczne i empora organowa spoczywają na ośmiu drewnianych kolumnach. Magdalena Staręga nazywa te sklepienia gwiaździstymi: trzy pięcioprzęsłowe nawy nakryto drewnianymi sklepieniami, które po otynkowaniu imitowały konstrukcję ceglaną, wspartymi na czterech parach drewnianych filarów o przekroju sześciobocznym.

Harnoch opisuje kościół z 1823 roku: w murowanej wieży wisiały cztery dzwony, wnętrze było sklepione, gotycki ołtarz miał duży obraz olejny „Pozwólcie dzieciom przychodzić do mnie”, organy z pedałem i szesnastoma rejestrami były darem tajnego radcy handlowego Haene, a konfesjonał pochodził z 1860 roku. Waage opisuje dokładniej dwa z tych dzwonów: największy, ważący 600 funtów, odlał w 1821 roku Ludwig Copinus w Królewcu i dzwoniono nim na modlitwę o siódmej rano, w południe i o piątej po południu, a w razie pożaru bito w niego na alarm; średni magistrat kupił za 20 talarów z kaplicy w Grabinach-Zameczku (Herrengrebin).

Parafia liczyła według Harnocha 3200 dusz; w latach 1690–1814 pracowało przy kościele dwóch duchownych, a w czasach Harnocha zbierano pieniądze na fundusz dla drugiego duchownego. Drugie stanowisko duchownego pozostało nieobsadzone przez 80 lat, aż do 1894 roku. Odbudowę kościoła wsparł radca handlowy Hoene, a w 1911 roku jego córka Emilie ufundowała nowe organy z napędem elektrycznym, zbudowane przez elbląską firmę Wittek.

W 1917 roku zarekwirowano dwa z trzech dzwonów; pozostał najstarszy, pochodzący z kaplicy w Grabinach-Zameczku (Herrengrebin), z napisem „Gloria in Excelsis Deo. Anno Domini 1656” i formułą ludwisarza „Gos mich Michael Weinholdt” z rokiem 1654.

Pastor Neuhöfer opisał w księdze przebieg poświęcenia kościoła 5 października 1823 roku. Odpis dekretu rejencji, który wyznaczał ten dzień, otrzymał 19 września. W przeddzień o piątej po południu święto zapowiedziano biciem dzwonów. Rano parafia i dzieci ze szkół w Oruni, Guteherberge, Klein Walddorf i Niederfeld zebrały się na cmentarzu przy kościele, o wpół do dziewiątej zaśpiewano pieśń „Lob und Ehr dem höchsten Gut” i pochód ruszył do kościoła: najpierw dzieci, potem duchowni, witrycy z naczyniami liturgicznymi i komisarz rejencji, prezydent policji von Vegesack, a za nim zaproszeni przez witryków goście, wśród nich „Chef-Präsident” Nicolovius, radca konsystorza Gerhardt i radca rejencji Hartmann, na końcu parafia.

Od 1823 roku kościół był ubezpieczony od ognia: według pisma rady Gdańska z 14 listopada 1822 roku, podpisanego przez von Weickhmanna, wpisano go do katastru towarzystwa ogniowego na 3000 talarów, plebanię na 1500, dom organisty na 1000, a dom grabarza na 200 talarów. Według dalszych zapisów w księdze 14 czerwca 1826 roku rano był w kościele w Oruni następca tronu pruskiego Fryderyk Wilhelm, w drodze do Berlina, w towarzystwie nadprezydenta von Schöna, a 18 października tego roku kościół dostał w darze zieloną aksamitną nakrywę ambony, haftowaną złotem i obszytą złotymi frędzlami, oraz dwie mniejsze zielone aksamitne nakrywki na naczynia liturgiczne.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Ohra 458 budynków mieszkalnych i 4198 mieszkańców, w tym 2765 ewangelików, 1412 katolików, 19 mennonitów i dwóch Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Alt-Schottland; miejscowość miała własny okręg szkolny. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Orunia liczyła 4198 mieszkańców, w tym 2765 ewangelików, 1412 katolików, 19 mennonitów i 2 Żydów. Pruski spis z 1885 roku naliczył w Oruni 5712 mieszkańców, wśród nich 3524 ewangelików, 2157 katolików oraz 31 innych chrześcijan. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 6482 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli Johann Kleefeld (od 1893 roku) i Gotthard Niemann (od 1894 roku).

Obie plebanie — przy Rosengasse 24 i przy Hauptstraße 30, obok kościoła — były w 1919 roku nowe; budowę drugiej umożliwił wysoki datek rodziny Hoene. Parafia miała wtedy dwa cmentarze: stary, porośnięty pięknymi starymi drzewami, przy Hauptstraße w pobliżu kościoła, z kostnicą i domem zarządcy cmentarza, oraz nowy, oddzielony od niego tylko nasypem kolejowym, z wejściem od Niederfeld, na którym stał dom dzwonnika. Przy Niederfeld 5 parafia miała grunt pod planowany dom młodzieży.

W 1919 roku pastorami byli Johann Kleefeld (Rosengasse 24), przewodniczący Zachodniopruskiego Stowarzyszenia Pastorów, i Artur Paul (Hauptstraße 30). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Oruni liczyła wtedy 10 817 ewangelików, a pastorami byli Johann Kleefeld (od 1893 roku) i Artur Paul (od 1911 roku).

Kościół zajęli katolicy 28 maja 1945 roku i przekazali go salezjanom; dziś jest to rzymskokatolicka świątynia pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa i świętego Jana Bosko, z parafią erygowaną w 1994 roku. Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 291–292) kościół był w 1945 roku uszkodzony — nie miał dachu ani szyb w oknach, a wiązania wieży były naruszone. Ewangelickie nabożeństwa odprawiano w nim także po zajęciu Gdańska przez wojska sowieckie i oddziały polskie; nie były częste, a autor przypuszcza, że ustały przed objęciem świątyni przez salezjanów. Salezjanie objęli kościół w maju 1945 roku i wkrótce rozpoczęli remont, a kościół poświęcono 18 czerwca 1945 roku, jeszcze przed zakończeniem prac.

W imieniu zgromadzenia ksiądz Piotr Głogowski dwukrotnie, 28 lutego i 20 kwietnia 1947 roku, wnioskował w Urzędzie Wojewódzkim Gdańskim o uznanie salezjanów za właściciela kościoła; 10 września 1947 roku urząd poprosił Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie o stanowisko w sprawie przekazania kościoła katolikom, ale jakie stanowisko zajął Konsystorz, autor nie wie. Od 29 czerwca 1971 roku państwo uznało za właściciela kościoła Inspektorat Towarzystwa Salezjańskiego w Łodzi.

Według Tadeusza J. Zielińskiego salezjanie objęli też sąsiednie budynki ewangelickie: plebanię przy ulicy Gościnnej 14 (dawnej Oruńskiej 65), dawny sierociniec ewangelicki przy ulicy Smętnej 24 oraz — 19 stycznia 1946 roku — dom przy ulicy Gościnnej 6, w którym do 1945 roku działało między innymi ewangelickie stowarzyszenie „Niebieski Krzyż”. Ten ostatni przejął w 1956 roku Skarb Państwa, a od 1997 roku mieści się w nim urząd pocztowy; parafia ewangelicko-augsburska wycofała w 1998 roku wniosek o jego zwrot.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch nazywa dawny kościół w Oruni filią kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku, a według Słownika geograficznego około 1552 roku przyłączono go jako filię do świętego Wojciecha. Według Harnocha po pożarze z 1813 roku nabożeństwa odprawiano w osadzie Dreischweinsköpfe, a według innego zapisu w Guteherberge, w sali tak zwanego pałacu Mischa. Sam Neuhöfer pisze w życiorysie, że po spaleniu wsi i kościoła schronił się w Herberge, a po odejściu Hoffmanna do Juszkowa przywrócił nabożeństwa parafii w budynku, który nazywa „Palais zu den 3 Schweinsköpfen”. Neuhöfer w opisie poświęcenia z 1823 roku podaje jako tekst kazania Księgę Izajasza, a Waage Ewangelię Jana 5,6. W życiorysie wpisanym do księgi pastor nazywa siebie Johann Adam Neuhoefer, a wyżej występuje jako Johannes Adam Neuhöfer.

Harnoch podaje dla Oruni 5199 mieszkańców, choć pruski spis z 1885 roku naliczył ich 5712. Harnoch podaje, że dwóch duchownych pracowało przy kościele od 1690 roku, a przewodnik z 1919 roku — że od 1691 roku. Pastor Krause zapisał w księdze kościelnej, że dwóch duchownych ustanowiono w Oruni w 1690 roku. Według zapisu pastora Stoboya rozbudowa kościoła trwała od 1764 do 12 maja 1766 roku, a wyżej mowa o kościele rozbudowanym w 1765 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 6532 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 9619 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Martin Sehefeld (1575), Simon Neander (1580), Christoph Fahrenheid (1597), Hörge Heidenreich (1598), Wilhelm Calaminus (około 1602), Johann Stammichus (1624), Johann Freymuth (1668), George Bauer (1670), Johann Friedrich Brackermann (1677), Gregor Rosenberg (1689), Rudolf Grischau (1690), Gabriel Kehler (1690), Gottlieb Majus (1701), Johann Caspar Tetzmann (1714), Johann Ludwig Nothwanger (1734), Ephraim Krause (1736), Johann Heinrich Stoboy (1765), Johann Christian Schöneich (1766), Friedrich Labes (1795), Johann Christian Fromm (1803), Ernst Gottlieb August Hoffmann (1806), David Bernhard Lückstäde (1825), Albert Theodor Rindfleisch (1854), Paul Heinrich Harms (1873), Johann Adolf Max Theodor Großkopf (1877), Johann Eduard Theodor Kleefeld (1893).

Bez podanego roku: Arthur Erich Fedor Paul.

Księga pastorów zapisuje tego duchownego jako Liederstädt, ale nekrolog ogłoszony w październiku 1853 roku podaje nazwisko David Bernhard Lückstäde, tak samo jak wykaz Rhesy z 1834 roku. Urodził się w 1774 roku, studiował filologię i teologię, do 1823 roku był nauczycielem, potem wstąpił do stanu duchownego i według nekrologu przez dwa lata był pastorem na Helu, a od 1825 roku, przez 28 lat, pastorem w Oruni; Rhesa podaje dla lat 1823–1825 Juszkowo. Zmarł w południe 17 października 1853 roku, w 80. roku życia, po długiej chorobie.

Zwolnione po nim probostwo, określone w prasie jako znakomicie uposażone, o które ubiegało się kilku spośród najbardziej poważanych duchownych gdańskich, magistrat nadał pod koniec listopada 1853 roku pastorowi z Pomehrendorf pod Elblągiem, którego gazeta nazwała rodowitym gdańszczaninem, w druku Rindfleichowi; był to Albert Theodor Rindfleisch, wymieniony w szeregu pod rokiem 1854.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 102, 103, 104, 105, 222; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Ohra”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 393; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 101–104; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (1582–1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1 i 2 (zeszyt 2, s. 261); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 504; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 230-231, nr C15; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 86; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 423, 438; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 87; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 18; T. J. Zieliński, „Rewindykacja nieruchomości Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gdańska po 1989 r. (postępowania przed Komisją Regulacyjną)”, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 13 (2010), s. 18–19; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52–53, pozycja 220; E. W. Waage, „Ausführliche Geschichte Ohra's, eines Dorfes im Danziger Landraths-Kreise”, Danzig 1859, s. 129–134; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 73, 210, 279; t. 2, s. 468, 519, 535, 648, 657; t. 3, s. 718, 747, 817, 921, 943, 990; t. 4, s. 1031, 1084, 1127, 1254, 1286; t. 5, s. 1331, 1482, 1511; t. 6, s. 1612, 1683, 1743, 1776; t. 7, s. 1819; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 20 października 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 1 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M. Staręga, „Niezrealizowane projekty odbudowy kościoła w Oruni autorstwa gdańskiego architekta miejskiego Carla Samuela Helda”, „Porta Aurea” 19, 2020, s. 259–260, 262, 265, 268–270; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v–104v, 107r; Wypisy z ksiąg kościelnych parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) z lat 1762–1814, z zapiskami pastorów Ephraima Krausego, Johanna Heinricha Stoboya i Ernsta Gottlieba Hoffmanna oraz dopiskiem z 1876 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5630 (Archion 16640); Księga metrykalna parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) założona w 1818 roku, z zapiskami o odbudowie kościoła i o jubileuszu w 1873 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5634 (Archion 16697); Wypisy z ksiąg kościelnych parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) z lat 1736–1923, z życiorysami pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 263449; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 291–292.