Gdańsk-Siedlce — Heilandkirche (Kościół Zbawiciela)

Siedlce (po niemiecku Schidlitz) rosły pod koniec XIX wieku tak szybko, że parafie nie nadążały za ich rozwojem, i w 1895 roku utworzono tu osobną gminę ewangelicką; od tego samego roku prowadziła ona własne księgi chrztów, ślubów i zmarłych. Pierwszym jej duchownym był Theodor Voigt, urzędujący do 1901 roku, po nim — Albert Hoffmann, który pozostał na Siedlcach do 1933 roku. Świątynia była znana także pod niemiecką nazwą Salvatorkirche Schidlitz.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku przypomina, że w 1784 roku Fryderyk Wielki wzniósł na stoku Chełmu budynek na wpół kościelny, na wpół gminny: na parterze mieścił się areszt, na pierwszym piętrze ratusz, a na drugim kościół. Przewodnik dodaje, że kościół mieścił około 3000 osób; tę liczbę podał już pierwszy pastor tego zboru, Karl Friedrich Richter, który tłumaczył ją bardzo szerokimi emporami, a budynek był według niego gotowy z końcem 1783 roku i poświęcony w Nowy Rok 1784. Liczba 3000 budzi wątpliwość: to albo celowy zabieg pastora, który chciał pokazać skalę potrzeb i zaangażowanie parafii, albo błąd druku. Podczas oblężenia Gdańska w 1807 roku Siedlce spłonęły razem z dawnym kościołem na stoku Chełmu, a gmina ewangelicka przestała istnieć; żyrandol z tego kościoła wisiał jeszcze w 1919 roku w izbie burmistrza w gdańskim ratuszu.

Po likwidacji dawnej parafii ewangelicy Siedlec należeli przez blisko 90 lat głównie do parafii świętej Katarzyny w Gdańsku.

Zimą 1885/1886 pastor E. Blech zaczął odprawiać w Siedlcach nabożeństwa w sali wdowy Seeger; z powstałego tam kręgu wyszła myśl budowy kościoła, a rodzina Weith odstąpiła na plac budowy dobrze położony grunt za umiarkowaną cenę. Przez około dziesięć lat przed budową kościoła nabożeństwa odprawiano w lokalach publicznych — w gospodzie Sanssouci, w ochronce dla małych dzieci i w sali gimnastycznej okręgowej szkoły dla dziewcząt; o utworzenie samodzielnej parafii zabiegał w latach osiemdziesiątych XIX wieku archidiakon E. Blech od świętej Katarzyny. Gminę ewangelicką odnowiono 1 maja 1895 roku; parafia świętej Katarzyny dała jej fundusz na uposażenie pastora w wysokości 18 000 marek, mały cmentarz zwany Schlapker Kirchhof i plac pod kościół w środku przedmieścia.

Podstawę funduszu budowy kościoła — około 4000 marek — dała loteria stowarzyszenia budowy kościoła prowadzonego przez pierwszego pastora; wraz z zasiłkami Wyższej Rady Kościelnej i Stowarzyszenia Gustawa Adolfa, 20 000 marek przejętych przez Związek Parafialny Gminy Ewangelickiej w Gdańsku i darami prywatnymi fundusz osiągnął 67 000 marek. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3170 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1895 roku Theodor Voigt. Latem 1895 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że nowo utworzona parafia Siedlce w diecezji gdańskiej czeka na pastora; uposażenie wynosiło 1800 marek oraz mieszkanie albo dodatek na najem, a zgłoszenia przyjmowała rada parafialna.

Kościół dla nowej parafii zaprojektował Ludwig von Tiedemann (1841–1908), architekt urodzony w Rusocinie pod Gdańskiem, twórca wielu świątyń i gmachów publicznych w Berlinie, Poczdamie i Halle. Nadał budowli formy neogotyckie, wtedy modne. Kamień węgielny położono 4 maja 1900 roku, a budowę ukończono 18 maja 1901 roku. Budowę kościoła według projektu von Tiedemanna prowadził ówczesny mistrz budowlany rejencji Kickton z Poczdamu; trzy dzwony z odlewni Schillinga w Apoldzie, strojone w akordzie f-a-c, wciągnięto na wieżę 8 sierpnia 1901 roku. Pastor Albert Hoffmann pracował w Siedlcach od 7 sierpnia 1900 roku, a w urząd wprowadzono go 19 maja 1901 roku, nazajutrz po zawieszeniu wiechy.

W grudniu 1899 roku rada parafialna w Siedlcach otrzymała z gabinetu cesarzowej odpowiedź na swoją prośbę skierowaną bezpośrednio do niej: cesarzowa objęła protektorat nad budową kościoła, a cesarz wyraził na to zgodę rozkazem gabinetowym z 28 listopada 1899 roku, wydanym na pokładzie „Hohenzollern” w Port Viktoria. W kwietniu 1900 roku „Reichsbote” podał, że cesarzowa, która dała na budowę „większą kwotę”, zamierzała przybyć na uroczystość 4 maja osobiście — gazeta nazwała ją poświęceniem kościoła — ale z powodu przyjazdu cesarza Franciszka Józefa do Berlina musiała z tego zrezygnować i powierzyła swoje zastępstwo prezesowi konsystorza Meyerowi.

Z okazji położenia kamienia węgielnego pod Heilandskirche cesarzowa, która według „Staatsbürger-Zeitung” dała na budowę 20 000 marek (inne źródła podają 40 000 marek), przysłała zarządowi gminy z Berlina telegram z życzeniami, by „długo wyczekiwany kościół” dzięki wiernej pomocy wszystkich uczestników został wkrótce ukończony. Latem 1901 roku ta sama gazeta doniosła, że trzej blacharze, socjaldemokraci, którzy montowali kopułę wieży, umieścili w kapsule, w której zgodnie ze zwyczajem składa się dokumenty, egzemplarze pism socjaldemokratycznych — „Königsberger Volkstribüne”, „Der Wahre Jakob”, „Metallarbeiter-Zeitung” i „Vorwärts” — oraz pismo, w którym oświadczali, że wykonali roboty blacharskie w kościele i należą do partii socjaldemokratycznej; po doniesieniu na policję kopułę otwarto ponownie, a kapsułę z pismem zajęto.

Konsekracja odbyła się 17 września 1901 roku, z udziałem cesarzowej Augusty Wiktorii; towarzyszyli jej między innymi nadprezydent prowincji Prusy Zachodnie Gustav Heinrich Gossler i nadburmistrz Gdańska Clemens Gottlieb Delbrück. Żona Wilhelma II patronowała budowie od początku: ofiarowała 40 000 marek, czyli około jednej trzeciej kosztów, które wyniosły około 136 000 marek, i sama wybrała wezwanie — Zbawiciela (po niemiecku Heilandskirche). Przy poświęceniu kościoła 17 września 1901 roku generalny superintendent Doeblin wygłosił mowę na werset z 1 Listu do Tymoteusza 4,10, który cesarzowa własnoręcznie wpisała do Biblii ołtarzowej, a pastor Hoffmann wygłosił pierwsze kazanie na Psalm 84,2. Piotr Birecki dodaje, że kościół zaprojektował Ludwig von Tiedemann, a jego poświęcenie, podobnie jak kościoła w Sopocie, dopasowywano do terminów podróży cesarskiej pary.

Świątynia mieściła 793 osoby: 565 w nawie głównej i 228 na emporze organowej; przewodnik z 1919 roku podaje, że kościół z emporą boczną i organową mieścił „wygodnie” 1000 osób. Prostokątna wieża w narożniku północno-zachodnim wznosiła się na wysokość około 50 metrów, a jej hełm i dekoracyjne podziały muru wzorowano na Wieży Więziennej z Przedbramia ulicy Długiej. W sierpniu 1901 roku zawieszono w niej trzy dzwony z pracowni Schilling-Apolda i zamontowano mechanizm zegarowy; organy wykonała firma Sauer z Frankfurtu nad Odrą. Witraże ołtarzowe z czterema ewangelistami ufundowała para cesarska; nastawę ołtarza wyrzeźbił Kuntzsch z Wernigerode, a podarował konsul Brandt; budowniczy kościoła, mistrz murarski Prochnow, ofiarował kielichowatą chrzcielnicę z czerwonego i białego piaskowca.

Do kościoła przylega ośmioboczna zakrystia z witrażami Lutra i Melanchtona; wnętrze nakrywa beczkowy strop drewniany, dający dobrą akustykę, a ogrzewano je powietrzem. Kościół stał w samym środku dzielnicy, przy zbiegu ulic Kirchenweg i Karthäuser Straße — dzisiejszych Kościelnej i Kartuskiej. Wraz z budową kościoła parafia powiększyła mały, liczący około pół hektara Schlapker Kirchhof o przyległy, stromo wznoszący się grunt o powierzchni ponad 1,6 hektara, kupiony za 13 000 marek.

W 1905 roku mistrz murarski Prochnow wzniósł pośrodku cmentarza za 7000 marek murowany dom przedpogrzebowy z kaplicą, kostnicą i zakrystią — potrzebny, bo mieszkania na przedmieściu były małe i ciasne — i oddano go do użytku w Niedzielę Wieczności tego roku. Księga adresowa z 1910 roku podaje adres cmentarza: Karthäuser Straße 72.

W latach 1909–1911 dobudowano plebanię i dom parafialny. W 1910 roku mistrz murarski Kuschel zbudował przy kościele dom parafialny z salą za około 50 000 marek. Dom parafialny z plebanią zaprojektował i nadzorował bezpłatnie radca budowlany Kickton; ma salę długą na 17 metrów i szeroką na 11, z beczkowym stropem i fisharmonią podarowaną przez cesarzową, a oddano go do użytku 6 stycznia 1911 roku. Według księgi adresowej z 1910 roku pastor Albert Hoffmann był zarazem duchownym w więzieniu sądowym w Gdańsku przy Schießstange.

19 grudnia 1918 roku założono przy parafii Ewangelicki Związek Mężczyzn i Kobiet z siedmioma komisjami i podziałem parafii na 14 okręgów. Parafia była bardzo uboga — w 1919 roku zbierała zaledwie około 1500 marek podatku kościelnego. W 1919 roku Siedlce liczyły około 14 000 mieszkańców, niemal po równo ewangelików i katolików, w ogromnej większości rodziny robotnicze. Uboga parafia była finansowo całkowicie zależna od Związku Parafialnego Gmin Ewangelickich w Gdańsku, który dopłacał do utrzymania kościoła i pastora około 12 000 marek rocznie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Siedlcach liczyła wtedy 5942 ewangelików, a pastorem był od 1901 roku Albert Hoffmann.

W 1945 roku, wskutek działań Armii Czerwonej, zawaliły się dach, sklepienia i hełm wieży, a wnętrze spłonęło; z wieży ocalał mur poniżej linii okien. Ruinę rozebrano w latach 1955–1957, a w latach 1969–1971, przy generalnej przebudowie ulicy Kartuskiej, przez miejsce wieży i przylegającą do niej część kościoła poprowadzono torowisko tramwajowe.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Birecki pisze, że cesarzowa w liście do parafian prosiła o nadanie kościołowi wezwania Ewangelickiej Ziemi Świętej (w opisie wyżej: Zbawiciela). 🟡 Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” wiąże spalenie Siedlec i dawnego kościoła z „rokiem łez 1806”, a oblężenie Gdańska, w którym spłonęły przedmieścia, toczyło się w 1807 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Gdańsk-Siedlce (Danzig-Schidlitz) 6347 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 30, 92, 93, 94, 95, 96; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 64, 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 91–95; Kościół Zbawiciela (Heilandskirche) w Gdańsku-Siedlcach — reformacja-pomorze.pl oraz serwis Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie; Kościół Zbawiciela (II) — Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); Gdańsk — Ewangelicki Kościół Zbawiciela, stare zdjęcia i mapa — fotopolska.eu; Siedlce — życie religijne, gospodarcze i rozrywkowe — Gdańsk Strefa Prestiżu; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 282, 284; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 13–14; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 28; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasła CHEŁM i SIEDLCE; P. Schmidt, „Die ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 3, 1904, s. 7–10; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Der Reichsbote” (Berlin), 29 sierpnia 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 12 grudnia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 kwietnia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 8 maja 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 1 sierpnia 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).