Gdańsk-Sobieszewo — cmentarz ewangelicki

W centrum Sobieszewa (po niemiecku Bohnsack), przy dzisiejszej ulicy Turystycznej, u dawnej przeprawy przez Wisłę, leżał wokół kościoła cmentarz luterański, założony w XVII wieku. W latach sześćdziesiątych XX wieku zniwelowano go. Ocalały dwie rokokowe stele z piaskowca z drugiej połowy XVIII wieku: jedna Gerharta Bartscha (1704–1777), sołtysa i starszego zwierzchnika kościoła w Sobieszewie, druga — zwierzchników tutejszego kościoła: Korneliusa Kohna, Simona Lebbego i Jakoba Großnika. Agnieszka Rapicka nazywa Gerharta Bartscha wójtem Orlinek i przełożonym sobieszewskiej gminy ewangelickiej. W jej ocenie są to najstarsze zachowane nagrobki Trójmiasta. Dawny teren cmentarny pełni dziś funkcję lapidarium przy świątyni.

Kościół, przy którym cmentarz powstał, wzmiankowano w 1590 roku, a później był siedzibą parafii ewangelickiej. Była to budowla z bali — Zirkwitz odnalazł jej rysunek na mapie Mierzei Gdańskiej z 1600 roku, przechowywanej wówczas w archiwum gdańskim pod sygnaturą 300 PK VII 7. W porównaniu z kościołami w Steegen i Tiegenort świątynia w Bohnsack wyróżniała się, jak zauważył ten sam badacz, wyjątkowo długą nawą. Działanie cmentarza w drugiej połowie XVII wieku poświadcza spis ksiąg metrykalnych Bära, który dla Bohnsack podaje księgi chrztów od 1659 roku, ślubów z 1659 roku i od 1680, a zgonów od 1680 roku. W wyciągu z pracy Mannhardta o dziejach mennonitów Bohnsack nie występuje ani razu, a Bär prowadzi tutejszą parafię wyłącznie jako ewangelicką.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Bohnsack” łącznie z przysiółkami 305 mieszkańców: 304 luteranów i jednego katolika, przy parafii luterańskiej na miejscu. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Bohnsack 81 budynków mieszkalnych i 841 mieszkańców, w tym 830 ewangelików i pięciu katolików. Wymieniał tu osiem gospodarstw chłopskich. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wykaz gmin do spisu powszechnego z 1885 roku podaje w Bohnsack 905 mieszkańców, w tym 897 ewangelików, 5 katolików i 3 innych chrześcijan, przy własnej parafii ewangelickiej i parafii katolickiej w Fürstenwerder. Do 1918 roku parafia w Bohnsack należała do ewangelickiej diecezji Danziger Nehrung.

Kilka wiadomości o kościele i parafii przechowała prasa. W kwietniu 1860 roku „Magdeburgische Zeitung” podała w korespondencji z Gdańska, że wobec coraz groźniejszego niebezpieczeństwa rejencja nakazała rozbiórkę kościoła w Bohnsack; wielu mieszkańców chciało wykopać z cmentarza ciała swoich zmarłych, zanim zabierze je nurt rzeki, ale nie otrzymali dotąd zgody policji. Jesienią 1889 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” wymieniła pastora Radtkego z Bohnsack pod Gdańskiem wśród duchownych zaproszonych na kazania próbne do parafii Powunden. W sierpniu 1902 roku „Berliner Neueste Nachrichten” ogłosiły, że parafia Bohnsack w diecezji Danziger Nehrung będzie do obsadzenia od 1 października; patronat był prywatny, a zgłoszenia przyjmował magistrat w Gdańsku.

Grzebano na cmentarzu przy kościele do końca XIX wieku, kiedy dla wsi urządzono nowy cmentarz w jej wschodniej części, a pojedyncze pochówki zdarzały się jeszcze do 1945 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska podaje, że dzisiejszy Cmentarz Sobieszewski przy zbiegu ulic Turystycznej i Falowej, o powierzchni 2,42 hektara, założono około 1880 roku na potrzeby gminy ewangelickiej Sobieszewa. W latach 1947–1973 był on cmentarzem katolickiej parafii Matki Bożej Saletyńskiej, od 1973 roku, po włączeniu Sobieszewa do Gdańska, jest cmentarzem komunalnym.

W 1992 roku cmentarz powiększono o teren przyległego ośrodka wczasowego. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, który podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figurują przy ulicy Turystycznej dwie ewidencje z dokumentacją naukowo-historyczną z 1980 roku: cmentarza poewangelickiego i cmentarza komunalnego.

Kościół w Bohnsack przejęli po 1945 roku katolicy; po pożarze w 1986 roku wzniesiono nowy kościół, ukończony w 2003 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 935 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4277 dusz.

Źródła: Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze w Sobieszewie”; serwis miejski gdansk.pl, „Cmentarz Sobieszewski”; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicko-mennonicki Sobieszewo (Bohnsack) — Find a Grave; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 192–193, nr 11; „Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen”, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, pozycja 2; G. Zirkwitz, badania nad wiejskim budownictwem kościelnym Wyżyny i Niziny Gdańskiej; „Die Diözesaneinteilung der evangelischen Kirche bis 1918” — Familienforschung in Westpreussen (westpreussen.de); „Cmentarz Sobieszewski. Historia”, cmentarze-gdanskie.pl; „Cmentarz Sobieszewski”, cmentarze-gdanskie.pl; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 19; A. Rapicka, „Gdańskie cmentarze, których już nie ma”, gdansk.pl (pierwodruk: „30 Dni” 2000, nr 3); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; „Magdeburgische Zeitung”, 25 kwietnia 1860 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 8 listopada 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 10 sierpnia 1902 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159.