Gdańsk-Stare Miasto — cmentarz ewangelicki przy kościele św. Bartłomieja

Cmentarz przy kościele świętego Bartłomieja na gdańskim Starym Mieście zajmował prostokątną działkę o powierzchni około 0,5 hektara, z kościołem we wschodniej części, między dzisiejszymi ulicami Łagiewniki, Gnilną, świętego Bartłomieja i Zaułkiem świętego Bartłomieja. Otaczał go mur z bramami; część muru zachowała się wzdłuż północnej granicy działki, przy ulicy Gnilnej. Bramę zachodnią z XVII wieku, zwieńczoną figurą świętego Bartłomieja, zniszczyła burza w 1892 roku. Parafialny opis kościoła z 1916 roku podaje, że świątynia stoi na należącym do parafii placu o powierzchni 43,5 ara między ulicami Schüsseldamm, Bartholomäikirchengasse i Faulgraben, który do 1821 roku służył za miejsce pochówku, a do 1892 roku otaczał go mur długości 123 metrów z czterema bramami.

W styczniu 1892 roku burza przewróciła mur od zachodu i od północy; według tej samej broszury nie został on odbudowany, a plac urządzono jako ogród. Cmentarz zlikwidowano w 1821 roku, choć część nagrobków przetrwała do drugiej wojny światowej. Dziś teren jest uporządkowany jako otoczenie świątyni i nie został odtworzony.

Nie był to pierwszy cmentarz tej parafii. Pierwszy leżał na Młodym Mieście: przy lokacji w 1380 roku wyznaczono na kościół wraz z przylegającym cmentarzem działkę o wymiarach 120 na 80 metrów. Po 1455 roku cmentarz ten zamknięto i zniszczono, a nowy założono przy świątyni wznoszonej od 1456 roku na Starym Mieście. Już w 1495 roku okolicę Targu Kaszubskiego nazywano Czarnymi Krzyżami (Schwarze Kreuze) — według Stephana od krzyży nagrobnych leżącego tu cmentarza świętego Bartłomieja, jak przytacza Erich Keyser w 1921 roku; nazwa przetrwała do jego czasów tylko w nazwie gospody przy Kaschubischer Markt 7.

Był to cmentarz parafialny, katolicki; przejście parafii w ręce ewangelików datuje się na lata 1523–1524. Ciągłość ewangelicka nie była jednak od tego czasu nieprzerwana. Freytag pokazuje, że w sierpniu 1524 roku probostwo świętego Bartłomieja obsadzono z wyboru ludowego — otrzymał je Matthias Bienwald — ale luterański zryw z lat 1525–1526 został stłumiony: 26 lutego 1526 roku we wszystkich kościołach miasta śpiewano znów mszę po łacinie, a 12 lipca tego roku mandat biskupa nakazał wygnanie duchownych ewangelickich. Trwale ewangelickie stały się kościoły gdańskie dopiero po 1557 roku, kiedy miasto otrzymało przywilej tolerancyjny; prawne uznanie Kościoła ewangelickiego w Gdańsku przyszło w 1577. Tak samo datowane jest przejście kościoła świętej Barbary na Długich Ogrodach — na rok 1557.

O ciągłości życia parafialnego od schyłku XVI wieku świadczą dwie tablice w zakrystii, na których zapisano liczbę komunikantów za każdy rok od 1590.

Bär wymienia księgę kamieni nagrobnych parafii, prowadzoną w latach 1791–1809, obok metryk chrztów od 1669 roku, ślubów od 1766 i zmarłych od 1809.

Obiekt figuruje w ewidencji zabytków (karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa, datowanie: XV wiek). Teren i mur kościelny są ponadto objęte wpisem do rejestru zabytków województwa pomorskiego numer 427 (dawny numer 302) z 24 lutego 1967 roku, uzupełnionym decyzją z 28 lipca 2005 roku: wykaz rejestru wymienia pod tym numerem kościół świętego Bartłomieja przy ulicy jego imienia 1, datowany na wieki XV–XVI, a obok niego osobno cmentarz kościelny oraz murowane ogrodzenie z drugiej połowy XVII wieku, przebudowane w 1816 roku.

🟡 Według parafialnej broszury z 1916 roku północny odcinek muru, przy Faulgraben (dziś ulica Gnilna), runął w styczniu 1892 roku i nie został odbudowany. Źródła nie mówią, czy zachowany dziś odcinek muru przy Gnilnej jest późniejszy, czy ocalał z tamtej burzy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholomäi w Gdańsku 4994 ewangelików.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; H. Freytag, „Danzig und Wittenberg”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins 38, 1898; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; „Die evangelische Kirche zu St. Bartholomäi in Danzig”, [Gdańsk 1916], s. 3–4; E. Keyser, „Die Besiedlung der Altstadt Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 61, 1921, s. 176; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.