Gdańsk-Stare Przedmieście — cmentarz ewangelicki

Cmentarz świętego Piotra i Pawła (St. Petri- und Pauli-Kirchhof) powstał w 1819 roku przy dzisiejszej ulicy 3 Maja 10 w Gdańsku, po zachodniej stronie dawnej Promenady, jako część zespołu cmentarzy u podnóża Grodziska. Był nekropolią parafialną kościoła świętego Piotra i Pawła na Starym Przedmieściu; korzystała z niego również parafia kościoła świętej Trójcy. Według monografii kościoła świętej Trójcy z 1901 roku parafia ta chowała zmarłych najpierw na cmentarzu wspólnym z kościołem świętego Piotra, a później na własnym cmentarzu, wyznaczonym jej niegdyś przez Radę Miasta przy Grodzisku, za ówczesną szkołą wojskową (Kriegsschule), obok starszego cmentarza świętego Piotra.

W 1901 roku był on od dawna przepełniony i chowano na nim już tylko w nielicznych grobach rodzinnych; zachowała się na nim wtedy żelazna płyta nagrobna superintendenta Ehwalta.

W spisie ksiąg kościelnych Prus Zachodnich, który Bär ogłosił w 1908 roku, chrzty i śluby tej parafii zaczynają się w 1573 roku (chrzty z lukami w latach 1612–1648), pogrzeby w 1659 — początkowo w formie księgi kamiennej — komunikanci w 1654, a konfirmacje w 1820. John Muhl poświadcza, że cmentarz powyżej Raduni, przy kościele Zbawiciela, nazywano „nowym cmentarzem świętych Piotra i Pawła”, zanim w 1657 roku przyjął nazwę od Zbawiciela.

W 1813 roku weszła w skład parafii świętych Piotra i Pawła gdańska gmina francuska, prowadząca własne metryki od 1701 roku i zasilająca tamtejszy zbór reformowany.

Nekropolia przy Promenadzie zajmowała działkę o powierzchni około 0,24 hektara, na planie nieregularnego czworokąta zbliżonego do kwadratu, ze ściętym narożnikiem południowo-wschodnim — tam przypuszczalnie stała główna brama. Granica wschodnia przylegała bezpośrednio do dzisiejszej ulicy 3 Maja, a od północy sąsiadem był cmentarz świętej Katarzyny.

Według księgi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii świętych Piotra i Pawła leżał przy Promenadzie Strzeleckiej (Schützenhaus-Promenade); nowy był częścią trzech zjednoczonych cmentarzy przy Wielkiej Alei. W 1919 roku starym cmentarzem gminy reformowanej opiekował się kościelny Max Rose (Petrikirchhof 9).

Chowano tu do 1945 roku. Cmentarz zamknięto 24 listopada 1946 roku i zlikwidowano podczas budowy dworca autobusowego, który zajął większość terenu całego zespołu. Karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa rejestrują cmentarze tego zespołu jako „miejsca pocmentarne” o rodzaju „cmentarz ewangelicki”, datowane na pierwszą połowę XIX wieku. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego figuruje natomiast sam kościół świętego Piotra i Pawła przy ulicy Żabi Kruk wraz z ogrodzeniem cmentarza przykościelnego i bramami; nekropolii przy ulicy 3 Maja w rejestrze nie ma.

W 2002 roku na sąsiednim terenie dawnego cmentarza Bożego Ciała odsłonięto pomnik „Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy”.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 221; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; P. Th. Schmidt, „Die St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart”, Danzig 1901, s. 69.