Gdańsk-Stare Szkoty — ośrodek dysydencki (zbór luterański w ratuszu Chełmu, zbór mennonicki)

Stare Szkoty — po niemiecku Altschottland, w źródłach także po prostu Schottland — były podgdańską osadą biskupów włocławskich i schronieniem dla tych, których miasto nie chciało w swoich murach. W 1814 roku włączono je do Gdańska; dziś leżą przy Trakcie świętego Wojciecha. Nie należy ich mylić z Nowymi Szkotami — to osobna osada.

Osada miała odrębny stan prawny. Należała do biskupa i leżała poza jurysdykcją miasta, a gdańska ustawa wilkierzowa z 1573 roku zakazywała osiedlania się w murach i ubiegania o prawo miejskie „sekciarzom”, wymieniając anabaptystów. Kto nie mieścił się w luterańskim porządku miasta, szedł na przedmieścia: na Nowe Ogrody, Zaroślak, do Siedlec i do Starych Szkotów.

Kalwiniści, uchodźcy z ogarniętych wojną Niderlandów, byli w 1570 roku tak liczni, że sprowadzono dla nich duchownego z Delft, Petera Jansena; w 1581 roku zastąpił go Josua Lagus ze Słupska, a po nim urząd objął Isebrand Balk. Gdy w 1583 roku rada miejska wygnała Lagusa, duchownego niderlandzkiej gminy kalwińskiej, ten odprawiał nabożeństwa w Szkotach za zezwoleniem biskupa; na skargę rady biskup zezwolenie w końcu cofnął. Osiedlili się tu także mennonici.

Dzieje zboru mennonickiego w Starych Szkotach opowiada Mannhardt. Mennonici osiedlili się pod Gdańskiem liczniej od około 1567 roku, uciekając przed represjami księcia Alby, a głównym ich siedliskiem stały się biskupie Stare Szkoty i Siedlce. Pierwszym starszym nowo utworzonego zboru był Dirk Philipps, towarzysz Menno Simonsa; wyjechał on do Emden w 1568 lub 1569 roku i zmarł w drodze w 1570 roku. Po edykcie gdańskim, ogłoszonym przy Dworze Artusa 26–28 kwietnia 1573 roku, wypędzeni z miasta znaleźli schronienie tam, a biskupi kujawscy chętnie ich przyjmowali. Przywilej Zygmunta III dla pasamoników w Szkotach z 20 października 1623 roku potwierdzili Władysław IV 30 grudnia 1634 roku i Jan Kazimierz 22 czerwca 1649 roku.

W styczniu 1656 roku, gdy gdańszczanie spalili przedmieścia przed nadejściem Szwedów, Stare Szkoty i Siedlce poszły z dymem, a rada miejska pozwoliła osiedlić się w mieście dwudziestu jeden rodzinom. W 1684 roku zbór wybronił się przed nakazem chrzczenia dzieci, a 3 kwietnia 1720 roku biskup Konstanty Feliks Szaniawski wziął go w opiekę i potwierdził wszystkie przywileje.

Wyznaniowy przekrój osady znany jest z lat 1597, 1713 i 1766. 7 lipca 1597 roku sołtys Daniel Blumstein spisał dwieście pięć głów rodzin: dziewięćdziesiąt pięć katolickich, sześćdziesiąt osiem mennonickich, dwadzieścia dwie luterańskie, szesnaście kalwińskich i cztery bez wyznania albo o niepewnym wyznaniu. Sławomir Kościelak, który liczy w tym spisie 209 głów rodzin, w tym 96 katolików, znalazł w nim siedem nazwisk brzmiących brytyjsko: pięć należało do kalwinistów, jedno, Petrusa Hilla, do luteranina, a jedno, Georgiusa Reddicka, do mennonity; wśród katolików nie było żadnego.

W 1713 roku przewagę mieli luteranie: pięćdziesiąt siedem rodzin ze stu sześciu, obok trzydziestu trzech mennonickich, czternastu katolickich i dwóch kalwińskich. Inwentarz z 1766 roku obejmuje tylko gospodarzy domów: sześćdziesiąt rodzin luterańskich, czterdzieści sześć katolickich i dwadzieścia sześć mennonickich; przy stu dziewięćdziesięciu rodzinach komorników nie podano wyznania. Mieszkali tu również Żydzi.

Osada bywała polem sporu biskupa włocławskiego z miastem. Adriana Seidla, szkolmistrza ze Starych Szkotów, wypędzono stamtąd z powodu jego ewangelickiego wyznania; w 1621 roku otrzymał zgodę, by osiąść za Radunią, po stronie miejskiej, i tam prowadzić szkołę. Według Sławomira Kościelaka, który opiera się na pracy Wajsbluma o kwakrach w Polsce, zwolennicy Williama Amesa, jednego z przywódców kwakrów, przybyli pod Gdańsk po pokoju oliwskim z 1660 roku, znaleźli lokum w kościelnych posiadłościach w Siedlcach i Starych Szkotach; po 1663 roku spadły na nich prześladowania i ze strony katolików, i protestantów. Pobyt kwakrów w samych Starych Szkotach opisuje w przytoczonych źródłach tylko ta relacja. W późniejszym artykule Kościelak opisał dalsze losy gdańskich kwakrów, którzy najliczniej mieszkali w Siedlcach.

Dnia 12 lutego 1678 roku przebywający w Gdańsku Jan III Sobieski wydał dekret przeciw arianom i kwakrom; mimo to od 1682 roku przez kilka lat z rzędu zwoływali oni potajemnie doroczne synody, osobno także dla kobiet, co na kontynencie europejskim było ewenementem. W 1689 roku rada miejska zakazała wynajmowania im w mieście i jego posiadłościach domów, mieszkań i pomieszczeń na zebrania; wielu wyjechało potem do brytyjskich kolonii w Ameryce Północnej, głównie do Pensylwanii, a ostatni gdański kwakier zmarł w 1721 roku.

Gdzie modlili się tutejsi luteranie, wiadomo z kilku przekazów. Wolnostojącej świątyni nie mieli: ich zbór mieścił się od 1784 roku na piętrze ratusza sąsiedniego Chełmu (po niemiecku Stolzenberg), który wraz ze Starymi Szkotami tworzył w okresie zaboru pruskiego jeden organizm miejski. Budynek stał przy dawnym rynku na Chełmie, tuż przy granicy ze Starymi Szkotami; analizy dawnych planów sytuują go po wschodniej stronie dzisiejszej ulicy Stoczniowców. Koniec zboru nastąpił w marcu 1807 roku: pruski dowódca celowo podpalił podmiejskie osady, żeby oczyścić przedpole przed nadciągającymi wojskami napoleońskimi. Ratusz ze zborem spłonął bezpowrotnie. Stał w Chełmie, nie w Starych Szkotach. Obie osady wchodziły w jeden organizm miejski i obsługiwały tę samą ludność, ale to dwie różne miejscowości.

Paul Schmidt pisał w 1904 roku, że po kościele nie ma już śladu, a jego plan można obejrzeć w planotece rejencji. Najdokładniej opisał ten zbór jego pierwszy pastor, Karl Friedrich Richter, w przedmowie do tomu swoich kazań wydanego w Berlinie w 1794 roku; fragment o Chełmie przedrukował w 1904 roku gdański duchowny Paul Schmidt. Według Richtera król Fryderyk II przeznaczył na budowę 8000 talarów, a kasa miejska 3800; budynek był gotowy z końcem 1783 roku, a w Nowy Rok 1784 uroczyście go poświęcono.

Kościół był właściwie salą modlitwy, obszerną i ozdobną; mieścił się nad ratuszem, pod którym na parterze było więzienie, a dzięki bardzo szerokim emporom mógł pomieścić — jak pisze Richter — około 3000 osób. Zbór, do którego należeli luteranie z Chełmu, Starych Szkotów, Siedlec i Świętego Wojciecha, liczył według Richtera około 3000 dusz. Na wyposażenie wnętrza i organy składali się wierni, a ich datki szczodrze pomnożyli mennonici.

Według Rhesy, gdy Richter w październiku 1792 roku odszedł do Berlina, pastorem został Hans Wilhelm Horn, dotąd odprawiający nabożeństwa popołudniowe (zm. 22 marca 1801 roku), a po nim August Christian Bette, który już od 1788 roku był drugim duchownym tego kościoła; Bette pozostał do 1808 roku. W 1808 roku rozpoczęto rokowania o sprzedaży ruin ratusza, a w 1811 roku rozebrano ostatnie mury i cegłę dostarczono na budowę umocnień na Grodzisku (Hagelsberg).

Według kroniki kościoła świętego Zbawiciela księgi metrykalne zboru znaleziono w skrzyni w kościele jezuitów w Starych Szkotach; na mocy reskryptu nadburmistrza von Weickhmanna z 8 maja 1814 roku burmistrz, dawny administrator przedmieść, przekazał je duchownemu świętego Zbawiciela razem ze spisem z 9 maja 1814 roku. Spis ksiąg chrztów, ślubów i zgonów zboru ewangelicko-luterańskiego połączonych przedmieść Siedlce, Chełm i Stare Szkoty wymienia cztery tomy chrztów od 1784 roku do 2 października 1808 roku, tom ślubów z lat 1792–1808, tom zgonów z lat 1784–1808, cztery tomy protokołów urodzeń, małżeństw i zgonów z lat 1809–1813 oraz trzy tomy rejestrów przyjętych dokumentów. W reskrypcie zastrzeżono, że ten środek przejściowy nie daje kościołowi świętego Zbawiciela praw parafialnych na Chełmie i w Szkotach.

Według Hoffmanna żyrandol z tego kościoła wisiał jeszcze w 1919 roku w izbie burmistrza w gdańskim ratuszu.

🟡 Źródła różnią się w szczegółach. Ludwig Rhesa podaje jako dzień poświęcenia 15 lutego 1784 roku. Pastor Hoffmann pisze w przewodniku z 1919 roku, że Fryderyk Wielki wzniósł budynek w 1784 roku. Johannes Wendland, który oparł się na aktach gdańskiego archiwum, pisze o przebudowie dawnego odwachu i więzienia przy rynku za 9132 talary, w tym 5000 od króla, i o przeprowadzce magistratu na pierwsze piętro w 1783 roku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) w 1887 roku w Starych Szkotach działała szkoła ewangelicka, do której uczęszczało 254 dzieci, z ośmioma nauczycielami i jedną nauczycielką.

Nieustalone pozostaje miejsce pochówku tutejszych ewangelików. Osobnego cmentarza ewangelickiego w Starych Szkotach źródła nie potwierdzają, a parafii, w których grzebano zmarłych, nie wymieniają. Max Bär w wykazie ksiąg metrykalnych prowincji nie zna dla Starych Szkotów żadnych starych ksiąg ewangelickich — Alt-Schottland ma u niego tylko księgi katolickie, a po stronie ewangelickiej figurują jedynie akta cywilne „dla połączonych przedmieść Chełm, Stare Szkoty i Siedlce” z lat 1810–1811 oraz księgi parafii Siedlce od 1895 roku. Istniejący dziś w tym miejscu cmentarz świętego Ignacego, przy pojezuickim kościele świętego Ignacego Loyoli, jest katolicki, a od 1947 roku komunalny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W jednym ujęciu cmentarz świętego Ignacego istniał przed 1866 rokiem, który oznacza jego rozszerzenie, w innym rok 1866 jest datą założenia; kolejne poszerzenia przyszły w 1878, 1894 i 1970 roku.

Katolicki cmentarz w Starych Szkotach opisuje XVIII-wieczny rękopis Ephraima Praetoriusa „Evangelisches Danzig”. Pierwszy kościół jezuitów w Szkotach spłonął w 1656 roku w czasie wojny szwedzkiej. Nowy kościół jezuici wznieśli w latach 1676–1677 w innym miejscu, po drugiej stronie Raduni, na wzgórzu przy starym kolegium; tam, gdzie stała dawna świątynia, za czasów Praetoriusa był już tylko ogrodzony plac cmentarny, a przed nim wielki krucyfiks.

Według dopisku w rękopisie w 1717 roku jezuici zbudowali na tym starym cmentarzu, w miejscu, gdzie przed wojną stał ich kościół, a wówczas była kostnica, małą murowaną kaplicę z wieżyczką, przeznaczoną do mszy i obrzędów pogrzebowych. Dawny kościół, na którego miejscu został cmentarz, stał według rękopisu „disseits der Radaune”, nowy — „jenseit der Radaune”; czy był to ten sam teren, który zajmuje dzisiejszy cmentarz świętego Ignacego, rękopis nie mówi. Dopisek na marginesie kroniki parafii w Cedrach Wielkich podaje, że 20 marca 1734 roku, w czasie, który nazywa rosyjskimi niepokojami („Rüßl. troublen”), zabudowania Starych Szkotów znów spalono, a podpaliło je samo miasto; tym razem ocalały kościół i kolegium jezuitów.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 91, 92; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Szotland”; S. Kościelak, „Stare Szkoty oraz Chmielniki Pelplińskie w XV–XVIII wieku: tygiel religii i nacji, wulkan »partackiej« przedsiębiorczości”, „Historie Gdańskich Dzielnic”, t. 6, s. 212–215; S. Kościelak, „Gdańsk XVI–XVIII wieku — bezpieczna przystań dla religijnych uchodźców? Z dziejów koegzystencji międzywyznaniowej w epoce nowożytnej”, „Studia Historica Gedanensia”, t. V, 2014; M. Wajsblum, „Quakers and Poland, 1661–1919”, „The Polish Review” 1966, t. 11, nr 2, s. 12–13 (za: S. Kościelak 2014, s. 206); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasła STARE SZKOTY i KOŚCIÓŁ ŚW. IGNACEGO; Hermann Gottlieb Mannhardt, „Die Wehrfreiheit der altpreußischen Mennoniten”, 1863, s. 104–107; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreußen, z. XIII); John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, zeszyt 21, Gdańsk; P. Schmidt, „Die ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 3, 1904, s. 7–10; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 99; Nachträge, s. 32; J. Wendland, „Aus der Geschichte der Königlich-Preußischen Immediatstadt Stolzenberg bei Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 73, Gdańsk 1937, s. 190–191; S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 32, 41–42; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r–154v; Kronika kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228).