Gdańsk-Stogi — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w gdańskich Stogach (po niemiecku Heubude) założono na lekkim wzniesieniu u zbiegu ulic Kruczej i Nowotnej (Seebadstraße), na skraju zalesionych wydm nadmorskich, na północ od Pustego Stawu. Powstał przed 1843 rokiem jako cmentarz komunalny gminy Heubude, a jego część otrzymał miejscowy kościół ewangelicki; w 1881 roku wzniesiono dzwonnicę. Pamiątkowy druk o Stogach wydany w Gdańsku w 1911 roku wiąże powstanie cmentarza z przerwaniem się Wisły pod Neufähr 1 lutego 1840 roku: Stogi przydzielono wtedy do kościoła świętej Barbary na Długich Ogrodach, a odległość i częsta niedostępność tego kościoła sprawiły, że już w 1844 roku trzeba było założyć własny cmentarz, powiększany potem w latach 1863, 1886 i 1902.

Dzwonnicę z 1881 roku zbudowano według tego druku z fundacji Alberta Krügera; dzwoniła zarówno na nabożeństwa, jak i na pogrzeby, a 15 maja 1911 roku uderzył w nią piorun, nie wyrządzając większych szkód. Zajmował prostokąt o powierzchni 0,81 hektara, mocno wydłużony z zachodu na wschód wzdłuż ulicy Nowotnej, z centralną aleją wychodzącą od bramy przy ulicy Kruczej. Krajowa ewidencja zabytków datuje cmentarz na połowę XIX wieku, a gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska wymienia go pod pozycją 3642 jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego Chrystusa Króla na części działki 89 obrębu 0086. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego nie figuruje.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 561 mieszkańców — 533 luteranów, 27 katolików i jednego mennonitę — a jako parafię luterańską wskazuje Bohnsack, dzisiejsze Sobieszewo w granicach Gdańska. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Heubude 93 budynki mieszkalne i 1320 mieszkańców, w tym 1214 ewangelików i 106 katolików. Wymieniał tu dziesięć gospodarstw chłopskich i 79 zagród chałupniczych. Miejscowość miała własny okręg szkolny. Wykaz gmin do spisu z 1885 roku przypisuje Heubude, dziewiętnastą gminę wiejską powiatu Danziger Niederung, do gdańskiej parafii ewangelickiej świętej Barbary, a katolików do Kaplicy Królewskiej.

W 1885 roku mieszkańców liczono 1593, w tym 1447 ewangelików i 146 katolików. Tę samą przynależność notuje około 1890 roku Harnoch, wymieniając cmentarz w Heubude przy parafii świętej Barbary.

Parafię w Stogach utworzono z okręgu wikariackiego, do którego 1 grudnia 1896 roku połączono Stogi, Rieselfeld, Krakowiec (Krakau) i Westlich Neufähr; nabożeństwa odbywały się najpierw w sali gospody Waldhäuschen, potem pod gołym niebem i w krytej strzechą szkole, a 13 czerwca 1897 roku generalny superintendent Doeblin poświęcił prowizoryczny dom modlitwy na skraju lasu, kosztujący 9300 marek; samodzielną parafią Stogi stały się dokumentem z 15 lutego 1901 roku, a pierwszym pastorem był Franz Schickus. Własne księgi metrykalne — chrztów, ślubów, pogrzebów i komunikantów — gmina ewangelicka zaczęła tu prowadzić w 1896 roku, konfirmacji w 1898, jak podaje spis Bära z 1908 roku. Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje rok założenia cmentarza komunalnego — 1840 — i dodaje, że w 1902 roku parafia przedłużyła go ku wschodowi o własny cmentarz kościelny.

Po włączeniu Stogów do Gdańska parafia przejęła w zarząd także część komunalną. W 1919 roku kasjerem kościelnym i przełożonym cmentarza parafii w Stogach był nauczyciel Gottlieb Gehrke.

O kaplicy, przy której działał cmentarz kościelny, pisze Piotr Birecki: była szachulcowa z ceglanym wypełnieniem, z wieżyczką i drewnianą emporą od zachodu, obliczona na 600 miejsc siedzących, 120 stojących i 80 na składanych krzesłach; zbudował ją według własnego projektu gdański cieśla Fey. Kosztowała 10 390 marek zamiast zakładanych 8380 — 1036,26 marki dała kolekta 21 parafii Prus Zachodnich, a 2000 marek Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna.

W 1919 roku organy do kaplicy zbudowała firma Wilhelma Sauera z Frankfurtu nad Odrą, a gdańska firma Fr. Eberhard założyła oświetlenie elektryczne za 9000 marek.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Stogach (Heubude), liczącej wtedy 5400 ewangelików. Oficjalnie chowano tu do 1942 roku; w marcu i kwietniu 1945 roku złożono na cmentarzu w masowej mogile zabitych żołnierzy i zmarłych cywilów. Formalnie zamykano go dwukrotnie: 24 listopada 1946 roku i 8 grudnia 1956 roku.

Dziś teren jest opuszczony, zaniedbany i zarośnięty, a pozostałości nagrobków usunięto w latach dziewięćdziesiątych XX wieku; w grudniu 2009 roku ustawiono pamiątkową tablicę z czarnego marmuru. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, który podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza poewangelickiego przy ulicy Nowotnej z dokumentacją naukowo-historyczną z 1979 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Rok założenia cmentarza podaje się różnie: przed 1843 (według części opracowań), 1840 („Handbuch” z 1919 roku) albo 1844 (pamiątkowy druk o Stogach z 1911 roku). Piotr Birecki podaje, że samodzielną parafię utworzono w 1900 roku, a według opisu dziejów parafii Stogi stały się nią dokumentem z 15 lutego 1901 roku.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 97, 219; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 98; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków (Gdańsk, pozycja 3642); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen”, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 55; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 107, 173, 227, 259; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 12; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 100; „Heubude. Ein Gedenkblatt den Freunden und Besuchern”, Gdańsk [1911], s. 39; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159.