Gdańsk — kościół Bożego Ciała (dawny ewangelicki, ob. polskokatolicki)

Parafia ewangelicka świętego Ciała Pańskiego (po niemiecku Heiliger Leichnam; jej dawny kościół nosi dziś nazwę kościoła Bożego Ciała) była jedną z parafii miejskich w gdańskiej superintendenturze staromiejskiej. Jej kościół stoi u podnóża Grodziska (dawnej Góry Gradowej), przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, poza dawnymi murami, na gruntach średniowiecznego szpitala i kaplicy świętego Ciała Pańskiego, wzmiankowanych już w 1380 i 1395 roku; przytułek przyjmował między innymi trędowatych. Wzmiankę o leprozorium przy tym kościele datuje się na około 1350 rok; data ta pozostaje niepotwierdzona. Pastor Lippky przypuszcza, że kościół powstał w czasie założenia Młodego Miasta w 1380 roku, a więc pod koniec XIV wieku, bo przy podziale miasta na okręgi parafialne w 1456 roku nazwano go kościołem filialnym kościoła Mariackiego.

W drugiej połowie XV wieku kaplicę rozbudowano do rozmiarów kościoła, ale nie był on jeszcze parafialny: gdy w 1456 roku dzielono Gdańsk na sześć okręgów parafialnych, domy i ogrody przy kościele Bożego Ciała przypadły nowej parafii świętego Bartłomieja.

Według kroniki Harnocha w czasie wojny 1520 roku kościół stracił zabudowania szpitalne, które z powodu oblężenia kazała spalić rada miasta; wielokątne prezbiterium zdaje się pochodzić jeszcze z XIV wieku. Według jednego przekazu w czasie oblężenia 1520 roku gdańszczanie sami spalili kościół ze szpitalem, a odbudowano go w 1523 roku; według innego zniszczono wtedy tylko szpital, a kościół rozebrano do murów głównych dopiero przy oblężeniu przez Stefana Batorego w 1577 roku i przywrócono w 1580 roku — już bez dawnego sklepienia. W latach 1637–1638 komunikujący zużyli 62 stofy wina i 4150 opłatków; według artykułu pastora F. Lippkyego w „Handbuchu” z 1919 roku parafia liczyła blisko 7000 dusz, a w ostatnich latach przystępowało w niej do komunii około 1200 osób; w jego broszurze z 1916 roku przy tej samej liczbie dusz stoi tylko około 850.

Löschin (1815) uważał za więcej niż prawdopodobne, że kościół stał już w dawnym Młodym Mieście, na jego najdalszym krańcu. Przytacza kronikę z 1440 roku, według której wokół kościoła stało wiele domów, a prowadziła do niego szeroka ulica. Spalone w 1520 roku zabudowania szpitalne odbudowano według niego w innym miejscu; kiedy, nigdzie nie zapisano. Do 1592 roku kościół Bożego Ciała był według Löschina filią kościoła świętej Katarzyny, a tamtejsi diakoni głosili tu kazania na zmianę, ale nie w każdą niedzielę.

Z tym miejscem wiąże się początek Reformacji w Gdańsku. Pierwsze luterańskie kazanie Jakub Hegge wygłosił 13 lipca 1522 roku, w niedzielę Małgorzaty — i nie w kościele, lecz pod gołym niebem, na pobliskim Hagelsbergu, czyli Górze Gradowej. Rok rozstrzyga kalendarz: Hermann Freytag zapisał „w niedzielę Małgorzaty, to jest 13 lipca 1523 roku”, ale w kalendarzu juliańskim, którym Gdańsk posługiwał się do 1582 roku, 13 lipca 1523 wypadał w poniedziałek — niedzielą był rok wcześniej. Skąd u Freytaga rok 1523, pozostaje nieustalone; Eduard Schnaase, piszący trzydzieści pięć lat wcześniej, podaje rok 1522 bez wahania.

Ten sam Schnaase dodaje rzecz dla tego kościoła najważniejszą: słuchaczami na Górze Gradowej byli „młodzi ludzie i rzemieślnicy”, a gdy samo wzgórze przestało tłumowi wystarczać, sprowadzono Heggego bliżej miasta, na cmentarz świętej Gertrudy przed Bramą Wyżynną, gdzie pod dębem postawiono mu ambonę. Jeszcze jesienią tego samego 1522 roku przeniósł swoje kazania tutaj, do kościoła Bożego Ciała; w kościele Mariackim przemówił po raz pierwszy 27 września 1523 roku.

Według Löschina (1815) Hegge (w druku: Jakob Finkenblock) został powołany do tego kościoła w 1522 roku bardziej z gwałtownej gorliwości religijnej mieszczan niż z woli rady; w 1523 roku wyjechał do Wittenbergi, by uczyć się u Lutra, ale już w następnym roku musiał na żądanie gdańszczan wrócić do kościoła Bożego Ciała i jeszcze w tym samym roku przeniesiono go do kościoła świętej Katarzyny. Jego droga skończyła się poza Gdańskiem: po stłumieniu ruchu w 1526 roku uszedł na Pomorze, do Stralsundu, skąd rozsyłał listy do swoich zwolenników. Później przebywał w Holsztynie jako stronnik Melchiora Hoffmanna i uczestniczył w rozmowie religijnej we Flensburgu, którą z Hoffmannem prowadził Bugenhagen z polecenia króla Chrystiana.

Wygnany z kraju za trwanie przy nauce Hoffmanna, udał się do Hamburga, do przebywającego tam wówczas Bugenhagena; wyznał swój błąd, został rozgrzeszony i przyjęty z powrotem. O dalszym jego życiu nic nie wiadomo.

Od 1557 roku świątynia była protestancka. W 1577 roku, w obawie przed wojskami Stefana Batorego, gdańszczanie rozebrali ją prawie w całości; odbudowa miała się zakończyć w 1596 roku, a już w 1592 roku, gdy dobudowano zachodnią wieżę, kościół stał się farą ewangelicką. Według Harnocha obraz ołtarzowy Andreasa Stecha był darem staromiejskiego mieszczanina Johanna Rebecke — napis pod obrazem, przytoczony w 1910 roku przez B. Makowskiego, wymienia jako fundatorów małżonków Johanna Rebeschke i Adelgundę Konnatin i podaje rok 1696; w latach 1577–1592 kazania wygłaszali tu diakoni kościoła świętej Katarzyny, a od 1592 roku kościół miał własnych stałych pastorów. Do kolegium duchownych Gdańska (Ministerium) pastorzy kościoła Bożego Ciała pierwotnie nie należeli; przyjęto ich, razem z duchownymi kościoła Zbawiciela, w 1642 roku, na ich prośbę i za zgodą rady.

W latach 1691–1813 przy kościele pracowało dwóch duchownych. Według Adama Szarszewskiego jednym z nich był w latach 1730–1756 Natanael Becks (1688–1761), należący do głównych przeciwników diakona kościoła świętego Jana, Jana Pawła Świetlickiego, gorliwego krzewiciela pietyzmu; do kościoła Bożego Ciała przechodzili też duchowni gdańskiego Domu Poprawy, między innymi Gabriel Osterstock (1690–1742), Christian Foß (1708–1772) i Johann Daniel Schultz (1735–1808).

Prowadzona od 1710 roku księga ślubów parafii otwiera się spisem duchownych, którzy ją kolejno prowadzili. Wymienia on między innymi Benjamina Neumanna, Gottfrieda Neandra, Johanna Carla Weidmanna, magistra Johanna Gottlieba Dragheima, Petera Wilhelma Biehla i Carla Gabriela Braemera, przy George’u Theodorze Dittrichu, którego księga kaplicy Lazaretu nazywa Dietrichem, notuje rok śmierci 1813, a przy Johannie Gottfriedzie Steffenie 1834. Biehl zapisał w swoim życiorysie, który umieścił w założonej w 1787 roku księdze pamiątkowej kościoła świętego Jakuba, że w 1774 roku powołano go na drugiego duchownego Bożego Ciała, a 27 września 1775 roku na duchownego kościoła świętego Jakuba.

Steffen, wcześniej kapelan garnizonowy pułku von Langena i od 1799 roku duchowny Lazaretu, został według księgi kaplicy Lazaretu wybrany na miejsce zmarłego pierwszego duchownego Bożego Ciała Christopha Gottlieba Kriegera, a w Lazarecie kazał po raz ostatni w 22. niedzielę po Trójcy Świętej 1807 roku. Jacob August Herrmann Hepner prowadził księgę do 24. niedzieli po Trójcy Świętej 1839 roku. Od 8 grudnia 1839 do 11 września 1842 roku duchownym był tu Carl Louis Heinrich Weineß, a potem stanowisko pozostało nieobsadzone do 2 kwietnia 1843 roku. Karl August Tornwald był tu duchownym od 2 kwietnia 1843 do 5 kwietnia 1870 roku; potem do 23 kwietnia 1871 roku stanowiskiem tymczasowo zarządzał kapelan dywizji Schmidt, a od tego dnia pastorem był Carl Boie.

Księga kaplicy Lazaretu wymienia magistra Ernsta Gottlieba Lüschnera od Bożego Ciała wśród członków gdańskiego ministerium, którzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku. Zapisuje też, że w 1764 roku, gdy kaplica Lazaretu nie miała duchownego, opiekował się Lazaretem i jego chorymi pastor Bożego Ciała Christian Foß, oraz że zmarły 17 maja 1791 roku Johann Heinrich Bollhagen zapisał duchownym Bożego Ciała, kościoła Zbawiciela i Lazaretu legat w wysokości 30 000 guldenów; jego zarządcami byli najmłodszy duchowny Bożego Ciała i najstarszy duchowny kościoła Zbawiciela.

Dzisiejszy kształt nadały mu późniejsze prace: w latach 1688–1689 Barthel Ranisch wzniósł barokową nawę od północy, a w 1707 roku powstała na ścianie południowej jedyna w Gdańsku ambona zewnętrzna, upamiętniająca właśnie kazania Heggego. Sam Ranisch zapisał w 1695 roku, że stary kościół, długi na 94 i szeroki na 40 stóp, powiększono w 1688 roku z polecenia wiceprezydenta Christiana Schrödera o dobudówkę od strony szpitala, długą na 45 i szeroką na 33 stopy; przebito przy tym starą ścianę, a ambonę ustawiono w narożniku, tak by duchownego dobrze słyszano w starej i nowej części kościoła. Dobudowa „nowego kościoła” od północy, wymuszona przyłączeniem wiejskich gmin (później odłączonych do Wrzeszcza, Siedlec i Nowego Portu), kosztowała 16 006 talarów i 17 srebrnych groszy i powstała za urzędowania duchownego Ephraima Kerstena, którego portret wisi w kościele.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że obie wieże kościoła, wysokie na około 28 metrów, odnowiono w 1694 roku, a w 1699 roku w dobudowanej części wstawiono dwie empory, z których dolna nosi herb Gdańska. Ołtarz zdobi obraz gdańskiego malarza Andreasa Stecha z 1696 roku, prospekt organowy pochodzi z 1709 roku, a portrety Lutra i Melanchtona podarował kościołowi w 1754 roku Gabriel Lorenz Brauer. Obraz przedstawia Marię Magdalenę klęczącą pod Ukrzyżowanym, otoczonym złotą glorią, a w tle wyłaniają się wieże Gdańska; w predelli umieszczono Wieczerzę Pańską, w zwieńczeniu Zmartwychwstanie. Historyk sztuki B. Makowski zauważył w 1910 roku, że obraz nie jest sygnowany, a autorstwo Stecha przekazał Löschin; sam uznał go na podstawie stylu za ostatnie dzieło tego malarza.

Strop starego kościoła zdobiły dwa obrazy biblijne malowane w 1709 roku na płótnie kosztem 1425 guldenów; obraz przed ołtarzem głównym zniszczył niemal doszczętnie piorun, który 12 czerwca 1916 roku, w drugi dzień Zielonych Świąt, uderzył w wieżę i kościół — nie wywołał jednak pożaru; potem wieże zaopatrzono w piorunochrony. Według „Berliner Abendpost” piorun uderzył w porze południowej, gdy gmina starokatolicka miała właśnie odprawiać w kościele nabożeństwo Wieczerzy Pańskiej; złamał krzyż nad chorągiewką na szczycie wieży, rozdarł jej miedziane pokrycie, zniszczył tarczę zegara, mechanizm zegarowy i oświetlenie elektryczne, wyrwał z zawiasów ciężkie drzwi do pomieszczenia zegarowego, a w prezbiterium wypchnął dwa barwne okna i strącił z barokowego ołtarza głównego naturalnej wielkości figurę apostoła oraz inne ozdoby.

Według Piotra Bireckiego (2021) dobudowana w latach 1688–1689 nawa boczna nadała kościołowi jedyny w Prusach plan zbliżony do litery „L”.

Adam Szarszewski, opierając się na pracach Willego Drosta, wymienia w kościele kilka przedstawień Mojżesza: malowidło na stropie z 1709 roku, wizerunek na ścianie północnej obok postaci Chrystusa z 1648 roku i obraz Znalezienie Mojżesza przez córkę faraona z około 1700 roku; były tu także obraz Ofiarowanie Izaaka z końca XVI wieku i obraz Noli me tangere z początku XVIII wieku. Portret Jakuba Heggego, zwanego Finckenblock, pochodził z XVIII wieku, a portrety Lutra i Filipa Melanchtona autor przypisuje Lucasowi Cranachowi Młodszemu i datuje na 1534 rok.

Meissner, autor XVIII-wiecznego rękopiśmiennego opisu gdańskich kościołów, odnotował tu dzwon z wizerunkiem Maryi z Dzieciątkiem z 1671 roku i drugi z 1691 roku i przypuszczał, że oba pochodzą z czasów katolickich; według niego ambony polowe przy kościołach szpitalnych, w tym tutejsza ambona zewnętrzna z 1707 roku, nie były jedynie ozdobnym nawiązaniem do tradycji Heggego, lecz od Wielkanocy do dnia świętego Michała wygłaszano z nich regularne kazania pod zielonymi drzewami. Katarzyna Cieślak zalicza ambonę kościoła Bożego Ciała do gdańskich kazalnic zdobionych przedstawieniami ewangelistów i odnotowuje jej konserwację w 1980 roku.

Z dawnego wyposażenia zachował się ślad po instrumentach. Nowe organy zbudowano tu w 1670 roku; przebudował je Rudolf Friedrich Dalitz. Perucki podaje o tej pracy dwie wersje: raz opisuje ją jako przebudowę z lat 1765–1767, raz jako całkiem nowy instrument o trzydziestu trzech głosach z lat 1763–1766 (Janca datuje go na 1767 rok). Prospekt istnieje do dziś. Było to ostatnie wspólne dzieło warsztatów Hildebrandta i Dalitza w typie prospektu gdańskiego. Od połowy XVIII wieku organistą był tutaj Johann Ephraim Eggert, znany zarazem jako carillonista kościoła świętej Katarzyny.

Według Löschina (1815) w 1707 roku wykonano dla kościoła zegar bijący, a w 1711 roku zbudowano nowe kruchty przed drzwiami kościoła. Przełożeni kościoła Bożego Ciała dbali też o mały dom zwany Jerozolimą, stojący przy drodze do Wrzeszcza (Langfuhr), który rozebrano kilka lat przed ukazaniem się tekstu Löschina. Löschin wnosi z tego, że domek był dawniej kaplicą tego kościoła i dopiero po odejściu Krzyżaków zmienił przeznaczenie; pisze, że kaplica ta pojawia się w dawnych aktach zakonu, a w 1695 roku w miejscu niemal zrujnowanego budynku, wzniesionego na wzór kaplicy, postawiono ów domek.

Na pamiątkę kazań Heggego pod gołym niebem przy dobrej pogodzie odprawiano nabożeństwa na cmentarzu pod lipami, z osobnej ambony letniej; ambona używana w 1919 roku nosi datę 1821, a jej baldachim wieńczy pelikan karmiący młode własną krwią. 13 lipca 1822 roku, za pastora Johanna Gottfrieda Steffena, przy ambonie letniej uroczyście obchodzono 300-lecie kazania Heggego; w uroczystości z koncertem miało uczestniczyć ponad 3000 słuchaczy. W ostatnich latach przed 1919 rokiem zarzucono te nabożeństwa z powodu hałasu kolei i tramwaju.

Pastor Blech podaje, że kościół Bożego Ciała rozbudowano w 1835 roku i pozostał on kościołem parafialnym z bardzo powiększonym okręgiem. Według Harnocha około 1890 roku wiejska część parafii liczyła około 1400 dusz; szkoły działały poza Gdańskiem między innymi w Brentau, Heiligenbrunn, Piekendorf, Schnellmühle, Kelpin i Kokoschken. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1105 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1871 roku superintendent Karl Boie. W maju 1880 roku prasa podała, że król mianował go superintendentem diecezji Mierzei Gdańskiej (Danziger Nehrung).

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku duchownym był Karl Boie, dawny superintendent. Tak samo podaje go księga z 1905 roku, a w księdze z 1897 roku figuruje jeszcze jako superintendent, bez dopisku o stanie spoczynku; w księdze z 1914 roku pastorem jest już Skorka, a w księdze z 1918 roku Franz Lippky. W maju 1918 roku prasa podała, że drugim pastorem kościoła Bożego Ciała mianowano pastora Schmidta z Przebrna (Pröbbernau). Do utworzonego w 1897 roku Związku Parafii Ewangelickich Gdańska (Parochialverband) parafia Bożego Ciała przystąpiła w 1900 roku jako jedenasta.

Według księgi adresowej z 1910 roku na cmentarzu przy kościele Bożego Ciała stał większy krzyż marmurowy na grobach dwóch pruskich księżniczek.

Od 1522 roku do 1919 roku przy kościele Bożego Ciała pracowało 42 pastorów, licząc diakonów kościoła świętej Katarzyny, którzy służyli tu w latach 1577–1592; portret Jakuba Heggego wisiał w kościele obok wizerunków reformatorów, naprzeciw ambony. W przeciwieństwie do innych dawnych kościołów szpitalnych kościół Bożego Ciała pozostał kościołem szpitalnym: on i oba należące do niego cmentarze podlegały w sprawach zarządu i budowy nie radzie parafialnej, lecz zarządowi szpitala, który wprowadził ogrzewanie i oświetlenie elektryczne. Jak zauważa Adam Szarszewski, statut szpitala Bożego Ciała z 1830 roku nie wymieniał już nakazu wspólnej modlitwy, a przyjmować do szpitala pozwalał tylko osoby wiary chrześcijańskiej.

W 1919 roku w szkółce niedzielnej było przeciętnie 250 dzieci w 24 grupach; parafia wydawała własny miesięcznik „Grüß Gott”, a chórem kościelnym kierowała pani doktor Jaskowski. W 1919 roku pastorem był Franz Lippky, mieszkający przy Promenadzie 19a; ogrodnikiem starego cmentarza był Robert Brose, a nowego — Rudolf Bösler (obaj Promenade 25). Monografię świątyni opracował Franz Lippky w 1916 roku.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia Bożego Ciała w Gdańsku liczyła wtedy 8450 ewangelików, a pastorem był od 1916 roku Franz Lippky.

Kościół służył ewangelikom ponad 350 lat. W 1945 roku kościół ocalał jako jeden z nielicznych w Gdańsku, choć jego wyposażenie rozkradziono; przetrwały jednak ambona i prospekt organowy. Poświęcono go 8 czerwca 1947 roku dla Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego, a przekazanie sfinalizowano w 1974 roku; do dziś należy do Kościoła Polskokatolickiego. Piotr Szczudłowski (1995, s. 300) zalicza kościół Bożego Ciała do dwóch gdańskich świątyń poewangelickich, o które Kościół rzymskokatolicki starał się bezskutecznie: władze administracyjne przekazały go duchownym polskokatolickim. W urzędowym ogłoszeniu z 1971 roku właścicielem kościoła jest już Rada Parafialna Kościoła Narodowego. Ewangelicy luterańscy z Gdańska gromadzą się obecnie w Sopocie, w kościele Zbawiciela.

Urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia zespół szpitalny Bożego Ciała przy ulicy 3 Maja 21 pod numerem A-65. Zespół wpisano do rejestru 31 października 1988 roku, a sam kościół, datowany na wieki XV–XVII, już 16 grudnia 1956 roku. Do zespołu należą też stara plebania z 1762 roku, nowa plebania z 1865 roku, domy mieszkalne z 1861 i 1866 roku, dom szachulcowy z 1766 roku oraz teren cmentarza szpitalnego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego przekazu kościół rozebrany w 1577 roku przywrócono w 1580 roku, a według innego odbudowa trwała do 1596 roku. Prospekt organowy przewodnik z 1919 roku datuje na 1709 rok, a Perucki wiąże prace Dalitza przy organach z latami 1763–1767. Almanach z 1897 roku podaje dla parafii 1105 ewangelików, choć około 1890 roku sama wiejska część parafii liczyła około 1400 dusz, a około 1919 roku cała parafia blisko 7000 dusz. Kronika kościoła świętego Zbawiciela podaje jako dzień śmierci Johanna Heinricha Bollhagena 27 maja 1791 roku i odnotowuje, że jego testament otwarto 30 maja.

Według Löschina (1815, s. 527) w 1694 roku zbudowano nową wieżę, według „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku w 1694 roku odnowiono obie wieże kościoła. Portrety Lutra i Filipa Melanchtona Adam Szarszewski, przytoczony wyżej, przypisuje Lucasowi Cranachowi Młodszemu i datuje na 1534 rok, a Piotr Birecki (2021) wymienia w kościele Bożego Ciała kopie obrazów cranachowskich.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Nicolaus Meuselius (1612), Joachim Steigius (1614), Ephraim Kerstens (1683), Daniel Schmidt (1691), Theophilus Jungius (1693), Michael Ulmitz (1696), Gottlieb Salomon Kickebusch (1759), Christoph Gottlieb Krieger (1771), Carl Benjamin Lengnich (1772), August Hepner (1835), Carl August Oloff Tornwald (1843), Johann Karl Ferdinand Skorka (1913), Heinz Weidemann (1939).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Heil. Leichnam w Gdańsku 6752 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 30, 76, 77, 78, 79, 81, 217; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 2; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 374; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 76–78; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 63–64; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Danzig 1898; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 4 (zbiór dokumentów) — podział Gdańska na sześć parafii z 28 stycznia 1456 roku; F. Lippky, „Die evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig”, 1916; „Kościół Bożego Ciała (przy obecnej ulicy 3 Maja)”, Encyklopedia Gdańska; „Kościół Bożego Ciała w Gdańsku”, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gdańsk; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 10; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 27; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1971, nr 17, poz. 122, s. 142; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 171–172; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 777, 894, 928, 931, 996; t. 4, s. 1073, 1175; t. 6, s. 1599, 1709, 1749; t. 7, s. 1845, 1868, 1941; „National-Zeitung”, 9 maja 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Abendpost” (Berlin), 15 czerwca 1916 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 maja 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” 11, 2020, s. 169, 177, 179, 181–184; K. Cieślak, „Ambona z kościoła św. Jana w Gdańsku. Przyczynek do twórczości Izaaka van den Blocka”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35; „Trauungs Buch der Kirchen zum Heiligen Leichnam seit A. 1710”, księga ślubów ze spisem duchownych, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5315 (Archion 14909); „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, księga pamiątkowa kaplicy Lazaretu w Gdańsku założona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); „Gedenk-Buch für die Kirche zu St. Jacob”, księga pamiątkowa kościoła świętego Jakuba w Gdańsku założona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); Kronika kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku (spisy z lat 1777–1804), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 33, s. 524–528 (Polona); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 300; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36, 41.