Gdańsk — kościół św. Jana (Johanniskirche)

Kościół świętego Jana Chrzciciela i świętego Jana Apostoła stoi na rogu ulic Świętojańskiej i Straganiarskiej, w północnej części Głównego Miasta. Od 1456 roku był — obok Mariackiego — kościołem drugiej parafii Głównego Miasta, kościołem pospólstwa: kupców i rzemieślników. Wendland w opracowaniu z 1916 roku podaje jako początek parafii rok 1454; według Th. Hirscha nowe władze miasta podzieliły dawną jedną parafię po przemianach 1454 roku, a król polski i biskup włocławski zatwierdzili ten podział w latach 1455 i 1456.

Według Harnocha podwójne wezwanie kościoła potwierdza przywilej skrzyniarzy z 1479 roku, który nazywa go kościołem świętych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Anonimowe omówienie pracy Eduarda Schnaasego, ogłoszone w 1865 roku w „Altpreußische Monatsschrift”, podaje, że za dzień poświęcenia kościoła uważano 2 lipca, obchodzony jako pełne święto tylko w tym jednym kościele Gdańska, ale zapewne trafniej — 25 lipca, dzień świętego Jakuba, wskazany wprost jako taki w dawnym kalendarzu świąt, nazwanym tam Janus Cisius. Schnaase wywodził podwójne wezwanie także z żyrandoli kościoła, na których widać postacie obu Janów, i sądził, że południowa strona świątyni służyła przede wszystkim czci Jana Chrzciciela, a północna — Jana Ewangelisty. Nabożeństwa luterańskie nie odbywają się tu od 1945 roku.

Świątynia przy ulicy Świętojańskiej figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-442 z 27 lutego 1967 roku.

Według wyników pracy Schnaasego, które przytacza ogłoszone w 1865 roku omówienie, kościół świętego Jana ustanowiono kościołem parafialnym dopiero w 1456 roku, jednocześnie z kościołami świętych Piotra i Pawła oraz świętej Barbary; wzmianka kronikarza Szymona Grunaua o „parafii świętego Jana” już pod 1390 rokiem jest więc według omówienia błędna. Według tego samego omówienia spierano się wcześniej, czy kościół przy założeniu poświęcono Janowi Chrzcicielowi, czy Janowi Ewangeliście.

Pierwszy pogląd, panujący w każdym razie w połowie XVII wieku, opierał się na pieczęci kościoła z napisem „Joannes Baptista”, na jednym z większych dzwonów, noszącym to imię, na wielkim reliefie chrztu Chrystusa w Jordanie w ołtarzu głównym, na wizerunku Jana Chrzciciela nad wejściem od ulicy Świętojańskiej, a zwłaszcza na jego imieniu na jednej z dwóch dawnych, przedreformacyjnych stalli; drugi powoływał się na prastarą chorągiewkę na małej wieżyczce nad krużgankiem, przedstawiającą postać Jana Ewangelisty. Schnaase uznał według omówienia oba poglądy za błędne. Pieczęci nie uznawał za dowód, bo jej powstanie można odnieść dopiero do czasów po Reformacji, podobnie jak ołtarza, który pochodzi z XVII wieku; dopuszczał, że dawniej imię Ewangelisty mógł nosić inny duży dzwon.

Obie dawne stalle stały według niego niewątpliwie kiedyś po jednej stronie kościoła — południowej, poświęconej Janowi Chrzcicielowi; stalli strony północnej brakowało, a zapewne miały one napisy i przedstawienia odnoszące się do Ewangelisty.

Pierwsza wzmianka o kaplicy świętego Jana pochodzi z 1358 roku, gdy była ona filią kościoła świętej Katarzyny. Beata Gryzio, za wynikami badań archeologicznych, datuje tę kaplicę — zaczątek kościoła — na lata 1352–1358, a dalsze etapy budowy na okres od lat sześćdziesiątych XIV wieku do siódmej dekady XV wieku. Z czasem kaplica rozrosła się w ceglany kościół z wysoką wieżą: budowę trójnawowej świątyni gotyckiej rozpoczęto, według Ericha Keysera, wkrótce po 1357 roku (w 1363 roku trwała już na dobre), a sklepienia gwiaździste ukończono w latach 1463–1465. Archidiakon Wendland wnioskuje, że kościół świętego Jana istniał już w 1353 roku, bo wtedy wzmiankowano obciążenie hipoteczne działki przy ulicy Świętojańskiej (Johannisgasse), która od kościoła wzięła nazwę.

Ogłoszone w 1865 roku omówienie pracy Schnaasego podaje, że księga czynszów gruntowych wymienia kościół po raz pierwszy pod 1358 rokiem, a ulicę Świętojańską już pod 1353 rokiem; omówienie uznaje za prawdopodobne, że ulica wzięła nazwę od kościoła albo kaplicy, nie odwrotnie, i dlatego przyjmuje, że kościół założono między 1343 rokiem, w którym powstało Główne Miasto, a 1353 rokiem.

W 1388 roku murarze chcieli odprawiać swoje nabożeństwa w kaplicy świętej Barbary w kościele świętego Jana; wśród innych kaplic wymienia się kaplicę straganiarzy, czyli świętego Michała, i kaplicę Świętego Ducha — późniejszą małą zakrystię.

M. G. Löschin, który w 1815 roku ogłosił w gdańskim tygodniku „Gedana” cykl o dziejach tutejszych kościołów, pisał, że miejsce kościoła było jeszcze w 1311 roku bagnem, powstałym od częstych wylewów Motławy; teren dało się podnieść i zabudować dopiero wtedy, gdy Krzyżacy usypali groblę od kościoła Mariackiego do Starego Miasta, a Motławę ujęto w nabrzeża. Löschin uważał, że kościoła z pewnością nie zbudowano dopiero w 1460 roku, jak podaje Curike, bo już w 1392 roku kościół musiał przyrzec wielkiemu mistrzowi Konradowi von Wallenroth coroczną daninę 80 guldenów reńskich.

Według dawnych relacji, na które się powoływał, kościół stał sto lat bez sklepienia, nakryty tylko belkami i deskami; ponieważ sklepienie wymurowano w latach 1463–1465, jak głosi napis przy drzwiach do zakrystii, Löschin wnioskował, że kościół założono około 1365 roku.

Wnętrze, jakie świątynia miała przed pierwszą wojną światową, opisał w 1916 roku archidiakon Wendland. W 1479 roku proboszcz kościoła świętego Jana Nikolaus Schwichtenberg wzmiankuje ołtarz Najświętszej Marii Panny, należący do kupców pływających do Skanii (Schonenfahrer) i do skrzyniarzy. Według Hermanna Freytaga Schwichtenberg, rodem z Gdańska, studiował od 1462 roku w Bolonii, uzyskał tam doktorat z prawa kanonicznego i w latach 1465–1466 prowadził wykłady prawnicze; oficjałem był od 1496 roku. Nad nawą główną wisiała na dębowej belce grupa Ukrzyżowania z datą 1482 i napisem upamiętniającym szypra Hansa Notlowa, który w tym roku zginął na morzu z całą załogą — belka miała pochodzić z jego statku.

George Cuny opisał w 1899 roku dwie dziesięciomiejscowe stalle przy wejściu do zakrystii, z początku XVI wieku, z rzeźbionymi na balustradach późnogotyckimi tarczami herbowymi i łacińskimi napisami o Janie Chrzcicielu i Baranku Bożym. Nad portalem południowego ramienia transeptu odnotował gotycki napis „got geueen das ewige lewen alln de to desse huuse geuen” (niech Bóg da życie wieczne wszystkim, którzy dają na ten dom), do którego w 1885 roku dopisano dalszy ciąg: „und den die gottes wort hören und bewahren” (i tym, którzy słuchają słowa Bożego i go strzegą).

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) przed Reformacją przy kościele świętego Jana służbę pełniło dwudziestu dwóch duchownych, działało przy nim osiem cechów rzemieślniczych, a żeglarze mieli tu własną kaplicę świętego Jakuba.

Według ustaleń, które przytacza Sławomir Kościelak, na przełomie XV i XVI wieku w kościele świętego Jana było trzynaście kaplic i osobnych ołtarzy. Jak pisze Beata Gryzio, od 1479 roku formalnym zarządcą i opiekunem tutejszego księgozbioru był Nicolaus Schwichtenberg, który wcześniej prowadził najstarszą gdańską bibliotekę przy kościele Mariackim — od niego liczą się potwierdzone początki biblioteki kościoła świętego Jana. Prawdopodobnie jego ręką zapisano w 1504 roku na ostatniej karcie mszału gnieźnieńsko-krakowskiego, wydanego w kwietniu 1492 roku w Moguncji przez Petera Schöffera, że księgę przeznaczył testamentem dla ołtarza świętego Antoniego w kościele świętego Jana Georgius Grewe, oficjał pomorski i proboszcz kościoła świętej Katarzyny; Schwichtenberg był współwykonawcą tego testamentu. Mszał przechowuje dziś PAN Biblioteka Gdańska.

Szkoła przy kościele świętego Jana istniała co najmniej od 1475 roku.

Grunt pod Reformację przygotowały wcześniejsze konflikty wokół oficjała gdańskiego i pomorskiego Jakuba Longusa, kanonika włocławskiego i doktora obojga praw, który urząd objął w 1516 roku. Ogłoszona przez radę w 1518 roku ordynacja weselna, ograniczająca nie tylko wydatki, ale i dni oraz godziny zawierania ślubów, wydała mu się nieuzasadniona i skandaliczna: pismem z 8 kwietnia zagroził wysokimi karami pieniężnymi tym, którzy będą jej przestrzegać. Rok później groził miastu ekskomuniką i karą tysiąca dukatów węgierskich za naruszanie biskupiej własności, między innymi za wydobywanie gliny z Biskupiej Górki. O tym, że wbrew miejskiemu prawu więził mieszczan we własnym domu, skazywał ich na kary cielesne i sam je wykonywał, pisał Eduard Schnaase, a za nim Paul Simson — obaj jednak bez odesłania do podstawy źródłowej.

Jak pisze Sławomir Kościelak, Longus zastąpił na urzędzie oficjała Nicolausa Schwichtenberga, który był zarazem proboszczem kościoła świętego Jana; Schwichtenberga oskarżono o lichwę i nadużycia finansowe — w istocie była to rozgrywka między patrycjuszowskimi rodami rządzącymi Gdańskiem. Pod presją interdyktu Schwichtenberg ustąpił po 1 czerwca 1516 roku z obu stanowisk i zmarł w 1518 roku. Probostwo świętego Jana objął Jan Ferber, syn burmistrza Eberharda, który nawet nie przybył do Gdańska, by objąć to dochodowe stanowisko: przebywał we Fromborku, skąd w grudniu 1516 roku wyjechał na studia do Lipska, a potem do Rzymu, a w Gdańsku pojawił się na krótko dopiero w 1520 roku.

Pismem z 4 września 1517 roku wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern domagał się od rady interwencji w sprawie prowizora kościoła świętego Jana, który zalegał jego poddanemu, ludwisarzowi Heinrichowi von Schwiegel, 160 grzywien.

Nazwiska duchownych prowadzą przez całe stulecie Reformacji. Kantorem świątyni był w 1498 roku Pankracy Klemme, dominikanin rodem z Jeleniej Góry na Śląsku; po studiach w Niemczech południowych wrócił do Gdańska i na początku 1526 roku pracował przy świętym Janie jako predykant, nie włączając się jeszcze w dążenia reformacyjne. Później rada powołała go na ambonę kościoła Najświętszej Marii Panny. W czasie pierwszych wystąpień Jakuba Heggego głosił tu w duchu mistyków predykant Paul Körlin.

Według Löschina (1815) kapelan Paul Körlin (w druku: Cörlin) wystąpił tu po raz pierwszy z kazaniem przeciw papiestwu 6 stycznia 1523 roku i tłum obrzucił go obelgami. Organista zagrał wtedy na wielkich organach wszystkimi głosami, by uciszyć wzburzonych, ale tylko wzmógł ich gniew: ludzie przynieśli z pobliskich domów siekiery, pałki i inną broń, wyłamali drzwi prowadzące do organów i szukali organisty, który zdążył się już schronić w wieży, tak że całą zemstę poniósł sam kalikant. Gdy podczas rewolty obsadzano gdańskie probostwa na nowo, przy świętym Janie osadzono przybysza, magistra Johannesa Franka; zapis kronikarski notuje o nim, że przyszedł „z Oberlandu, z żoną i dzieckiem”, że przezywano go Landsknechtem i że najpierw był predykantem przy kościele parafialnym, a wkrótce potem przy świętym Janie.

Według Harnocha predykanta Paula Körlina uwięził biskup Maciej Drzewicki, ale 3 marca 1524 roku uwolniono go w wyniku tumultu; Johannes Frank musiał opuścić miasto w 1526 roku, a w 1544 roku zmarł jako proboszcz tego kościoła — Harnoch wnioskuje stąd, że musiał tu potem wrócić. Julia Możdżeń przypomina, że kronikarz Szymon Grunau pisze o Franku, iż zanim został luterańskim predykantem, był katem; pod 1525 rokiem Grunau wymienia też wśród duchownych uznanych przez luterańską radę Jakuba Knadego jako proboszcza przy świętym Janie na Głównym Mieście, a w 1526 roku jego nazwisko pojawia się ponownie wśród duchownych uwięzionych z rozkazu króla.

Słownik geograficzny podaje, że w 1526 roku biskup Maciej Drzewicki poświęcił kościół świętego Jana i oddał go katolikom, lecz później ponownie objęli go protestanci; w 1643 roku pożar zniszczył prawie całą wieżę, a na początku XIX wieku Francuzi urządzili w świątyni swoje warsztaty.

Wieża, której górną część zniszczył w 1543 roku pożar wzniecony przez nieostrożnego kalikanta, do 1568 roku stała pod prowizorycznym dachem, a w 1737 roku otrzymała wyższy hełm z wieżyczkami i osiągnęła 69 metrów wysokości. Monografia kościoła pióra pastora Johannesa Wendlanda datuje ten pożar dokładnie na 20 stycznia 1543 roku, dzień świętych Fabiana i Sebastiana, i przytacza za Ephraimem Praetoriusem, że kalikant, który pełnił zarazem straż na wieży i miał przy sobie ogień, zasnął; dzwonnica zapaliła się między dziewiątą a dziesiątą rano, w południe wieża była już wypalona, a szkody przekroczyły 4000 grzywien.

Löschin (1815) dodaje, że wieża wypaliła się wtedy w ciągu dwóch godzin, a sześć dzwonów spadło i pękło; wielkie tarcze zegara wykonał wówczas i podarował kościołowi odlewnik mosiądzu (w druku: Rothgießer) Andreas Wittwerk. Kamienny ołtarz główny malowano i złocono na nowo według Löschina także w 1712 i 1737 roku. Ołtarz świętej Anny miał według niego własne kapitały i dlatego osobnych przełożonych; zarządcy tych kapitałów jeszcze w 1815 roku nazywali się przełożonymi ołtarza świętej Anny. Wielkie organy zbudowano po raz pierwszy w 1511 roku. Wśród darów Zachariasza Zappia Löschin wymienia mosiężną chrzcielnicę z 1682 roku; dawną, wyrzeźbioną z drewna w 1660 roku i wtedy jeszcze dość nową, Zappio oddał kościołowi w Kobbelgrube.

Browarnik Paul Bothen kazał w 1685 roku rozebrać małe organy i postawić na ich miejscu nowe; rozebrane podarowano w 1698 roku spalonemu kościołowi w Bytowie (w druku: Bütow). Gruntowne naprawy wielkich organów przeprowadzono w 1720 roku, a małych w 1727 roku. W 1688 roku zauważono, że dwa filary zaczęły osiadać, i starano się je wzmocnić, a w 1768 roku osiadły już tak bardzo, że uznano za konieczną dużą przebudowę.

Reformacja dotarła tu po rewolcie 1525 roku i kompromisie wyznaniowym 1557 roku. Pierwszych ewangelickich predykantów przy świątyni odnotowano 30 listopada 1547 roku; byli to Herbert i Albert von Wyschegrod, pozwani do Włocławka za herezję. Pierwszym ewangelickim proboszczem był Johann Hutzing, Fryz wykształcony w Rostocku, wzmiankowany w 1559 roku.

Powołanie Hutzinga wywołało spór, który wyprowadził trzech duchownych poza mury miasta. Rada sprowadziła go do Gdańska w 1559 roku za rekomendacją doktora Johannesa Drakonitesa i — po zgodzie oficjała biskupiego — ustanowiła proboszczem przy świętym Janie w miejsce zmarłego Simona Hagenaua. Poczuł się tym dotknięty diakon tej świątyni Samuel Gebel, urodzony w 1505 roku w Weimarze, od 1556 roku przy Najświętszej Marii Panny, a od 1558 przy świętym Janie: łagodność, którą Hutzing szybko zjednał sobie zbór, brał za rozluźnienie karności kościelnej i tym surowiej występował. Gdy przebrał miarę, rada wygnała go z miasta.

W jego obronie stanęli Franciszek Burchardi, Benedykt Morgenstern i Henryk Saalfeld ze szpitala świętego Jakuba: w niedzielę Misericordias Domini, wychodząc od ewangelii dnia, przedstawili Gebla jako dobrego pasterza, a Hutzinga jako najemnika, i wezwali zbór do modlitwy o powrót wygnanego. Burchardi dodał wezwanie „Módlcie się także za zatwardziałe serce faryzejskie, aby je Bóg zmiękczył”, wskazując przewodniczącego burmistrza Constantina Ferbera. Rada natychmiast zakazała całej trójce ambony, a nazajutrz nakazała im opuścić miasto.

Los jednego z tych trzech da się prześledzić dalej, bo był to człowiek, który Lutra słyszał na własne uszy. Franciszek Burchardi ze śląskiego Lwówka wpisał się do metryki uniwersytetu wittenberskiego 11 sierpnia 1540 roku, w 1547 został proboszczem w Prabutach, skąd musiał ustąpić w połowie lat pięćdziesiątych jako przeciwnik osiandryzmu, a do Gdańska trafił przez Malbork i od 1557 roku służył przy kościele Mariackim. Po wygnaniu z miasta przeniósł się 30 lipca 1560 roku do Torunia, gdzie był proboszczem przy tamtejszym kościele Mariackim i zarazem uczył w gimnazjum; usunięto go i stamtąd w 1572 roku, a służbę dokończył w żuławskich Cedrach Wielkich. Umarł 6 lipca 1590 roku w Gdańsku, w domu zięcia Michała Coletusa, i spoczął w kościele Mariackim, w którego zakrystii zawieszono jego portret.

Hutzing, urodzony według Freytaga w 1516 roku „zu Westerwald in Friesland”, spór przetrwał: zatwierdzenie oficjała otrzymał 9 czerwca 1559 roku, biskupowi przedstawiono go 6 października tego samego roku, a królewski list potwierdzający nosi datę 11 marca 1561 roku. Zmarł 17 lipca 1607 roku w wieku dziewięćdziesięciu jeden lat, a zapis o tym trafił do najstarszej księgi zapowiedzi kościoła świętego Jana.

Kościół stopniowo przechodził w ręce luteranów: w pełni objęli go w 1572 roku i zachowali do 1945 roku. W okresie protestanckim kościół otrzymał bogate wyposażenie: monumentalny kamienny ołtarz główny Abrahama van den Blocke (1599–1612, według innego datowania 1611, zachowany do dziś), barokową ambonę z rzeźbami czterech ewangelistów na centralnym filarze, brązową chrzcielnicę z XVII wieku, ławy cechowe z herbami, witraże i osiemnastowieczne organy. Przy kościele działała szkoła parafialna, służył też diakon Johann Ottinghusen. W drugiej połowie XVI wieku szkolnictwo parafialne organizował duchowny Jan Kittel; wspominany jest też duchowny Keckermann, przy którego nazwisku odnotowano zdarzenie z obraźliwymi wypowiedziami.

Hermann Freytag podaje, że Joachim Keckermann ze Stargardu na Pomorzu był w latach 1576–1577 profesorem gimnazjum gdańskiego, a w latach 1577–1589 diakonem przy świętym Janie; wypędzony z powodu poglądów kalwińskich, wyjechał do Szczecina. W zakrystii przechowywano „Ortmanns Manuskripten-Sammlung” — zbiór rękopisów gdańskiego obywatela Ortmanna z kronikami i dokumentami kościelnymi, który Schnaase wykorzystywał jako podstawowe źródło.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, wymienia tę świątynię wśród kościołów Gdańska zajętych przez protestantów. Wizytator wyliczył trzynaście kościołów i kaplic — wśród nich świętego Jana — i zamknął listę zdaniem: „wszystkie sprofanowane i zajęte przez osiadłych heretyków”. W rękach katolickich pozostały według tego zapisu tylko trzy: Najświętszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikanów i klasztor mniszek. Jest to zapis zbiorczy dla całego miasta, nie osobny opis tej świątyni.

Ołtarz z piaskowca i marmuru, ukończony w 1611 roku, był jedynym kamiennym ołtarzem w gdańskich kościołach; ambonę w kształcie kielicha, wspartą na kamiennej kolumnie oplecionej winoroślą, wzniesiono w 1616 roku. Budowę ołtarza opóźniła zaraza 1602 roku: według rachunków kościelnych, które przebadał A. Muttray, tylko we wrześniu tego roku pochowano w kościele i na przykościelnym cmentarzu 232 osoby, a ponieważ groby w świątyni nie mogły być głębokie, trzeba było podnieść płyty nagrobne, posadzkę i ławy. Prace kamieniarskie ukończono w kwietniu 1608 roku, a malowanie i złocenie — w styczniu 1612 roku. Na budowę nowej ambony, ukończonej w 1616 roku, gmina zebrała około 2000 marek dobrowolnych datków; w 1786 roku z zapisu Daniela Tancka, brata ówczesnego pastora przy świętej Barbarze, sprawiono srebrną klepsydrę i świecznik, które w 1919 roku nadal zdobiły ambonę w każdą niedzielę.

Ławę rady parafialnej zdobią wizerunki patriarchów, przypisywane Andreasowi Stechowi, wybitnemu malarzowi, który około połowy XVII wieku przybył do Gdańska ze Słupska.

Z tych samych rachunków kościelnych Muttray odtworzył wcześniejsze dzieje budowy. Datki na nowy ołtarz zbierano w gminie już w 1580 roku, a w styczniu 1588 roku płacono murarzowi za naprawę starego ołtarza, który groził przewróceniem. Rada musiała też zwrócić gminie wartość srebra kościelnego, oddanego jej w 1577 roku w czasie wojny ze Stefanem Batorym — 1576 grzywien, częściowo gotówką, częściowo materiałem budowlanym. Umowy na nowy ołtarz zawarto pod koniec roku rachunkowego 1597/98; na początku 1599 roku zapłacono 9 grzywien malarzowi z Nowych Ogrodów za namalowanie projektu, a 26 lutego 1600 roku mistrz Abraham — według Muttraya Abraham van den Blocke — otrzymał 300 grzywien zaliczki. Płyt nagrobnych, które po zarazie trzeba było podnieść, było 123, wśród nich płyty rodziny Höfelke; nową posadzkę ułożono z wapiennych płyt z Rewla.

W kaplicy Bożego Ciała leżała wtedy płyta Michela Höfelkego, pochowanego 31 maja 1603 roku dziadka astronoma Jana Heweliusza. Dnia 13 stycznia 1612 roku, gdy ołtarz uznano za ukończony, na jego odwrociu wymalowano niemiecki wiersz zaczynający się od słów „Mein Christ dies altar nicht ist gemacht…” (Mój chrześcijaninie, ołtarza tego nie zrobiono…); Muttray pisał, że napis wciąż istnieje. Dwa brązowe lichtarze ołtarzowe odlał ludwisarz Gerdt Benningk z metalu lichtarzy starego ołtarza i 29 maja 1612 roku otrzymał za to około 18 grzywien. Ołtarz ma około 4,1 metra szerokości u podstawy i około 12 metrów wysokości.

Według Katarzyny Cieślak w programie ołtarza i ambony odbiły się spory z kalwinami. Około 1600 roku, jak pisze autorka, gdy w trzech kościołach miasta nabożeństwa odprawiano wyłącznie według obrządku szwajcarskiego, a w czterech dalszych działali obok siebie duchowni luterańscy i kalwińscy, wierne niezmienionej Konfesji augsburskiej pozostały jedynie kościoły świętego Jana na Głównym Mieście i świętej Katarzyny na Starym Mieście. O tutejszym diakonie, magistrze Johannie Waltherze, jeszcze sto lat później mówiono, że „stritt vor die Wahrheit in den damahligen streitigen Zeiten rühmlich” (chwalebnie walczył o prawdę w ówczesnych spornych czasach).

W piśmie polemicznym wydanym w Rostocku w 1613 roku poświęcił on dwa rozdziały obronie luterańskiej sztuki kościelnej i przytoczył wiersz — zdaniem autorki prawdopodobnie własny — umieszczony na odwrociu nowego ołtarza, który potępia bałwochwalstwo i zaleca korzystanie z przedstawionych w nastawie historii biblijnych „zum Gedächtnis und Erinnerung” (na pamiątkę i przypomnienie).

Według Piotra Bireckiego w środkowej części nastawy Abrahama van den Blocke umieszczono, nawiązując do patrona, scenę chrztu Jezusa w Jordanie, a w predelli obok Ostatniej Wieczerzy także Paschę; Cieślak dodaje, że obie sceny opatrzono słowami z Piątej Księgi Mojżeszowej 12,32, a w tym samym czasie do kościoła trafił obraz tablicowy z Ucztą Baltazara. Birecki wymienia też epitafium Johanna Huitzingi z 1584 roku, w którym papieża umieszczono w piekle, jako przykład polemiki wyznaniowej wpisanej w obraz, a chrzcielnicę z lat 1669–1682 zdobiły według niego owalne plakiety emblematyczne i malowidła, między innymi Ofiarowanie w świątyni i Chrystus błogosławiący dzieci.

Według Piotra Bireckiego (2021) w 1664 roku namalowano na filarach kościoła zespół emblematów.

Ambonę z lat 1616–1617 Cieślak uznaje za wyjątkową wśród gdańskich kazalnic, zdobionych zwykle wizerunkami ewangelistów albo scenami z Credo. Zdobią ją obrazy Izaaka van den Blocke: Owczarnia Chrystusowa na bramce, dwa Kazania świętego Pawła, Przypowieść o Dobrym Pasterzu, Chrystus w rozmowie z faryzeuszami, Kazanie na wodzie i Cudowny połów ryb na balustradzie schodów oraz Nawrócenie Niniwy, Kazanie Ezdrasza, Powtórne odnalezienie Prawa i Budowa Arki na korpusie. Baldachim zdobiły figury sześciu cnót i świętego Jana Chrzciciela, a wieńczył go feniks na płonącym gnieździe, symbol Chrystusa. Na odwrociu bramki, widocznym tylko dla schodzącego z kazalnicy duchownego, namalowano karę synów Aarona, Nadaba i Abihu, za ofiarowanie obcego ognia i wypisano nazwiska czterech starszych rady kościelnej, którzy nadzorowali budowę ambony.

W 1994 roku, gdy autorka ogłaszała swój artykuł, ambona stała w kościele Mariackim; trzy zaginione obrazy korpusu zastąpiono kopiami — oryginałem pozostała tylko Budowa Arki — a niemal wszystkie napisy zasłaniały drewniane listwy.

Walther Faber podaje, że uprawnienia polskich duchownych do udzielania chrztu określiła rada miasta uchwałą z 1654 roku: Polaków mieszkających w różnych parafiach mogli chrzcić tylko wtedy, gdy oboje rodzice mówili po polsku. W uchwale rady z 19 czerwca 1654 roku, która ustalała kolejność gdańskich kościołów i ich duchownych, kościół świętego Jana zajął drugie miejsce, po Mariackim.

Według odpisu innej uchwały, wklejonego do księgi ślubów kościoła, w 1711 roku rada, ponawiając uchwałę z 19 czerwca 1654 roku, pozwoliła mieszkańcowi domu przy ulicy Szerokiej (Breitgasse), którego jeden szczyt wychodził na tę ulicę, a drugi na inną, wybrać do ślubu i chrztu duchownego od Mariackiego albo od świętego Jana; tak samo miało być odtąd ze wszystkimi domami narożnymi w mieście, których szczyty wychodziły na dwie parafie. Gdy czterdzieści lat później doszło do nowych sporów między kościołem Świętego Ducha a parafią świętego Jana, pozwolono im chrzcić także wtedy, gdy po polsku mówiło tylko jedno z rodziców; tak samo miało być przy ślubach.

Osobny rozdział dziejów kościoła to muzyka. W latach 1643–1666 organistą był tu gdańszczanin Ewald Hintz, uczeń Johanna Jakoba Frobergera i muzyk kapeli dworskiej w Kopenhadze, jeden z twórców fantazji chorałowych zapisanych w tabulaturze pelplińskiej z lat 1620–1640; po śmierci Paula Sieferta w 1666 roku przeszedł do kościoła Najświętszej Marii Panny. Wybitnym organistą tej świątyni był też Daniel Magnus Gronau, rówieśnik Jana Sebastiana Bacha, autor ponad osiemdziesięciu czterech wariacji chorałowych na melodie protestanckie — do naszych czasów zachowało się sześć. W cyklach podał wymaganą rejestrację, co pozwala grać je dziś zgodnie z dawną praktyką wykonawczą. W XVIII wieku kantorem był tutaj J. Gottfried Hingelberg.

Wielkie organy zbudował w latach 1625–1629 Merten Friese, powiększył je w 1635 roku, a w 1642 postawił nowe małe; w latach 1760–1761 J.H. Rode wykonał mały instrument, przebudowany w 1912 roku przez E. Wittka — prospekt J.H. Meissnera zachował się do dziś. Prospekt wielkich organów ukończono w 1653 roku, a sam instrument przebudowała w 1903 roku firma Walcker z Ludwigsburga; odtąd miał 47 głosów. Sama firma E. F. Walcker & Cie. z Ludwigsburga podawała jednak w ogłoszeniu datowanym 21 sierpnia 1902 roku, że ukończyła właśnie swoje tysięczne organy, przeznaczone dla kościoła świętego Jana w Gdańsku — o trzech manuałach, 49 głosach i 23 rejestrach pomocniczych.

Według Harnocha organy, których środkowa część pochodziła z 1625 roku, naprawiono w 1672 roku kosztem Zachariasza Zappia i powiększono w 1755 roku; przy ołtarzu stał kamienny nagrobek Nathanaela Schrödera, zmarłego w 1671 roku, a nagrobek Zappia odnowiono w 1823 roku. Małe organy w północnej nawie bocznej, dar Paula Botha, ukończył w 1761 roku Johann Friedrich Rohde; w 1913 roku dzięki zapisowi zmarłego starszego kościoła Aleksandra Heilmanna odnowił je organmistrz Wittek z Elbląga — odtąd miały napęd elektryczny i 17 głosów.

Wiele z tego kościół zawdzięczał browarnikowi Zachariaszowi Zappiowi, wieloletniemu przełożonemu kościoła, zmarłemu w 1680 roku: ufundował nowe malowanie i złocenia ołtarza głównego (w 1673 roku, za 1500 guldenów, razem z dorobionymi po obu stronach drewnianymi, rzeźbionymi „skrzydłami”, które według Alfreda Muttraya wyraźnie zaszkodziły stylowi ołtarza) oraz złocenia organów, mosiężny żyrandol, chrzcielnicę z 1669 roku (według Ranischa mosiężną chrzcielnicę wykonano na nowo w 1682 roku) i bibliotekę kościelną Bibliotheca Zappio-Johannitana, otwartą w 1690 roku w bocznej kaplicy; od jego nazwiska wzięła nazwę ulica Zapfengasse. Zostawił też fundację dla ubogich, z której jeszcze w 1916 roku wypłacano wsparcie około dnia świętego Jana, a jego epitafium przedstawiało obok niego i żony także jedyną, wcześnie zmarłą córeczkę.

Jeden z trzech mosiężnych żyrandoli podarował kościołowi w 1664 roku Zachariasz Zappio, a wraz z nim 16 z 23 mosiężnych lichtarzy ściennych; dwa pozostałe żyrandole ufundowano w 1650 i 1741 roku. Bibliotekę Bibliotheca Zappio-Johannitana odwiedziła 6 lipca 1915 roku następczyni tronu; w ostatnich latach przed 1919 rokiem wzbogaciła się o weimarskie krytyczne wydanie dzieł Marcina Lutra, a na zakupy było z odsetek funduszu bibliotecznego zaledwie 180 marek rocznie.

Dzieje księgozbioru opisała Beata Gryzio. Pomieszczenie biblioteki, utworzonej z fundacji testamentowej Zachariasza Zappia, dobudowano według niej w latach 1680–1690 w północnym transepcie kościoła; symetrycznie, po stronie południowo-wschodniej, powstała kaplica Bożego Ciała, którą w czasie pierwszej wojny światowej przemianowano na miejsce upamiętnienia poległych. Zarządzenie burmistrza Schumanna z 18 września 1692 roku określiło uruchomioną dwa lata wcześniej bibliotekę jako księgozbiór teologiczny. Jeszcze w 1700 roku jej opiekun Johann D. Strauss, współautor dokumentu regulującego działanie biblioteki, kupił za 9 talarów dwutomową Biblię wydaną w 1483 roku w Norymberdze przez Antona Kobergera; później katalogi nie notują żadnych nabytków z pieniędzy fundacji w latach 1709–1717 i 1763–1853.

Bibliotekarzem w latach 1746–1755 był Johann Gottfried Ewalt, autor katalogu alfabetycznego, a w latach 1756–1765 opiekował się zbiorem rektor szkoły przykościelnej Johann Constantin Brauser, który w 1757 roku sporządził katalog rzeczowy; dawne katalogi przechowuje dziś PAN Biblioteka Gdańska. Johann Bernoulli widział tu w 1778 roku 50 inkunabułów, a pastor Wilhelm Schwandt oceniał w 1924 roku zbiór na ponad 3500 tomów, w tym 60 inkunabułów. Wśród nich przeważały księgi prawnicze — 30 tytułów, blisko połowa całości; był też egzemplarz „Malleus maleficarum”, który trafił tu z prywatnego księgozbioru gdańskiego urzędnika i kupca Johanna Speimanna (1563–1625).

W 1945 roku ewakuowano najcenniejsze książki, w tym wszystkie inkunabuły — 122 woluminy w pięciu skrzyniach; po powrocie z miejsca przechowywania pod Gdańskiem trafiły one wraz z pozostawioną w kościele resztą księgozbioru, na podstawie protokołu przekazania, do Biblioteki Miejskiej, dzisiejszej PAN Biblioteki Gdańskiej. Zachowało się tam 36 inkunabułów z tego zbioru, co według autorki sugeruje stratę wojenną rzędu 45 procent; z Biblii Kobergera, którą Schwandt wyceniał w 1917 roku na 1200–2400 marek, ocalał tylko drugi tom.

Harnoch wylicza naprawy kościoła, wymuszone podmokłym gruntem: już w 1588 roku, potem w 1679 roku — gdy za ołtarzem głównym dostawiono dwie skarpy i rozebrano szczyty — oraz w latach 1688 (według Ranischa 1689), 1691, 1693, 1769, 1823, 1829 i 1838. Alfred Muttray wyjaśnia, że w 1587 roku sklepienia kościoła miejscami runęły, a w innych miejscach popękały; konieczną z tego powodu naprawę prowadził od 1588 roku z polecenia rady miejski budowniczy Hans von Lindau, a od maja 1591 do końca 1593 roku mistrz Bartelmes Piper.

Mistrz murarski Barthel Ranisch, który w 1695 roku opisał wszystkie gdańskie kościoły, podaje, że ściana szczytowa za ołtarzem była posadowiona zaledwie na sześć stóp w mokrym, miękkim gruncie, dlatego pod nowe skarpy wbito pale; gdy w 1691 roku zaczął osiadać jeden z filarów, a sklepienie nad nim popękało, przy kopaniu na głębokość siedmiu–ośmiu stóp znaleziono w ziemi zakopane beczki na wino, sięgające głębiej niż fundament filara. Sklepienie opiera się na czternastu filarach, w wieży wisiało pięć dzwonów, a dawniej kościół miał osiem ołtarzy, wśród nich ołtarz świętej Anny.

W 1868 roku bracia Wilhelm i Otto Link podarowali witraże do trzech okien wschodniej ściany, zwane oknami Chrystusa, Piotra i Jana; wtedy też odnowiono portal południowy. Około 1890 roku parafia liczyła 7200 dusz, a ze szkoły przykościelnej wyrosły gimnazjum realne i szkoła dla dziewcząt. Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku dodaje, że podczas rosyjskiego oblężenia Gdańska w 1734 roku w kościół trafiły dwie bomby, nie wyrządzając większych szkód, a w 1807 roku jedna z pierwszych kul, które spadły na miasto, uszkodziła sygnaturkę — smukłą wieżyczkę na skrzyżowaniu dachu transeptu z dachami trzech naw.

Księga kaplicy Lazaretu, prowadzona od 1711 roku, wymienia diakona kościoła świętego Jana Nathanaela Böttchera wśród członków gdańskiego ministerium, którzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku. Odnotowuje też, że w zakrystii kościoła świętego Jana wisiały na ścianie portrety Lutra i Melanchtona z napisem, iż ofiarował je kościołowi ku błogosławionej pamięci ewangelicki duchowny Paulus Hirschius, który od 1620 roku służył w Lazarecie.

Z XIX wieku prasa zachowała wiadomość o śmierci tutejszego pastora: 14 lutego 1853 roku zmarł pastor Rösner (w druku: Dan. F. Rösner), w wieku 82 lat i w pięćdziesiątym roku urzędowania. „Ostpreußische Zeitung”, która o tym doniosła, dodawała, że stanowisko jest z patronatu miejskiego.

W kwietniu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mitteilungen” (nr 3, s. 21), że probostwo przy kościele świętego Jana, pod patronatem miejskim, zwolni się 1 lipca 1884 roku, gdy pastor Hepner przejdzie w stan spoczynku. Dawało około 3709 marek dochodu bez mieszkania i około 4080 marek z mieszkaniem, z czego do końca czerwca 1892 roku trzeba było odprowadzać 1020 marek rocznie jako opłatę z beneficjum; parafia liczyła około 8040 dusz i miała jedną szkołę z siedmiorgiem nauczycieli i nauczycielek. W czerwcu tego roku pismo konsystorza odnotowało też (nr 6, s. 46), że Marie Sophie Konopacka z Wiesbaden zapisała w testamencie diakonii przy kościele świętego Jana 150 marek.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 8549 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli Bernhard Hoppe (od 1884 roku) i Ferdinand Auernhammer (od 1882 roku). Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pastorem był Hoppe, drugim duchownym Auernhammer, a pierwszym organistą i dyrektorem muzycznym Brandstäter. Tych samych dwóch duchownych podają księgi adresowe z 1897 i 1905 roku, w których Auernhammer — tak jak w 1910 roku — nosi tytuł „Prediger”; w księgach z 1914 i 1918 roku pierwszym pastorem jest Schwandt, a drugim duchownym, już z tytułem archidiakona, Wendland. Hoppe przewodniczył w latach 1901–1909 zarządowi Związku Parafii Ewangelickich Gdańska (Parochialverband), utworzonego z dniem 1 kwietnia 1897 roku dla wspólnej gospodarki finansowej gmin, a od 1914 roku przewodniczącym był Schwandt.

Według księgi adresowej z 1910 roku wieża kościoła świętego Jana miała 218 stóp wysokości, a za amboną stał zbudowany w 1664 roku nagrobek przełożonego kościoła Zachariasza Zappia.

W kościele były ławy cechowe straganiarzy, szyprów i cieśli oraz loże rodzinne, przeważnie z XVIII wieku — w jednej z nich jako dziecko siadywała Johanna Trosiener, matka filozofa Artura Schopenhauera. Od 1913 roku kościół świętego Jana miał niskoprężne ogrzewanie parowe, które znacznie podniosło frekwencję na nabożeństwach w zimie. Według Handbucha z 1919 roku przy parafii działało stowarzyszenie „Frauenhilfe zu St. Johann”, a od października 1918 roku chór kościelny; na jesień 1919 roku planowano założenie stowarzyszenia parafialnego z oddziałem męskim i kobiecym.

W 1919 roku pierwszym pastorem był Wilhelm Schwandt, mieszkający przy ulicy Świętojańskiej (Johannisgasse) 37, a drugim — archidiakon Johann Wendland (Johannisgasse 49).

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia świętego Jana w Gdańsku liczyła wtedy 8600 ewangelików, a pastorami byli radca konsystorski Wilhelm Schwandt (od 1912 roku) i Johannes Wendland (od 1912 roku). W tym kościele 21 marca 1934 roku biskup Rzeszy Ludwig Müller wprowadził w urząd biskupa Kościoła unijnego w Wolnym Mieście Gdańsku Johannesa Immanuela Beermanna (1878–1958). Beermann, Niemiec bałtycki urodzony w dzisiejszej Estonii, był jednym z pierwszych pastorów ewangelickich, którzy przystąpili do ruchu Niemieckich Chrześcijan, i członkiem partii narodowosocjalistycznej; wbrew konstytucji kościelnej nie został wybrany, lecz mianowany.

U świętego Jana, w domu parafialnym pastora Ottona Eichela, zbierał się też krąg wiernych, początkowo około stu osób, z którego wyrósł gdański Kościół Wyznający; jego nabożeństwa odbywały się tu przez pewien czas, zanim przeniosły się na stałe do kościoła świętej Katarzyny.

Tadeusz J. Zieliński, na podstawie akt Komisji Regulacyjnej, podaje, że 17 sierpnia 1945 roku ksiądz Zygmunt Michelis, delegat Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie, przejął od dotychczasowego proboszcza, księdza Ottona Eichela, majątek parafii ewangelicko-unijnej świętego Jana — zburzony kościół, plebanię i dom parafialny; 20 sierpnia 1945 roku urząd wojewódzki oddał kościół polskiemu Kościołowi ewangelickiemu w tymczasowe użytkowanie.

Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 267) świątynię splądrowano i podpalono tuż po zajęciu miasta przez wojska sowieckie, a pożar zniszczył całe jej wnętrze i dach. Duchowny ewangelicki, który prowadził nabożeństwa niemieckich ewangelików w kościółku świętej Anny, ogłosił 29 czerwca 1945 roku, że nabożeństwo wyznaczone na 1 lipca 1945 roku zostanie przeniesione do kościoła świętego Jana; autor wnosi stąd, że nabożeństwa ewangelickie odbywały się tu mimo zniszczeń (s. 278). W protokole z 17 sierpnia 1945 roku zaznaczono, że strona przejmująca jest tego samego wyznania co zdająca i że przekazanie następuje w celu utworzenia w Gdańsku polskiej parafii ewangelickiej; 19 sierpnia pastor Michelis poprosił wojewodę gdańskiego o zatwierdzenie przekazania, pisząc, że polscy ewangelicy zamierzają odbudować zrujnowany kościół z pomocą współwyznawców z zagranicy (s. 268).

Na konferencji z Zarządem Miejskim w Gdańsku 11 grudnia 1945 roku administrator apostolski, ksiądz A. Wronka, uzgodnił, że władze kościelne diecezji gdańskiej wyznaczą dla kościoła kustosza; funkcję tę powierzono wkrótce księdzu Janowi Żywickiemu (s. 268). Mniej więcej w połowie 1946 roku świątynia przeszła pod administrację państwową: według Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku luteranie zrzekli się jej z braku funduszy na odbudowę, według pastora E. Dietza władze anulowały swoją decyzję (s. 268). 19 lipca 1948 roku Dietz wniósł do Ministerstwa Administracji Publicznej o utrzymanie w mocy decyzji z 1945 roku, przekazującej luteranom kościół i plebanię; ministerstwo rozpatrzyło pismo przychylnie, ale władze niższego szczebla nie dopełniły formalności.

10 lutego 1952 roku Dietz zwrócił się do Urzędu do Spraw Wyznań o uznanie kościoła i plebanii za własność ewangelicką; pozytywna odpowiedź z drugiej połowy 1952 roku dotyczyła tylko poważnie zniszczonej świątyni, a plebanię władze oddały katolickim siostrom zakonnym — gdy autor pisał artykuł, służyła siostrom dominikankom jako dom zakonny. Czy Dietz podpisał protokół przejęcia samego kościoła, autor nie wie (s. 269). W sierpniu 1960 roku proboszcz Edward Dietz w imieniu parafii przekazał ruinę Zarządowi Miasta Gdańska z przeznaczeniem na muzeum; w latach sześćdziesiątych mieściła się w niej ekspozycja zabytkowej kamieniarki gdańskiej, a we wrześniu 1964 roku na naradzie w Komitecie Wojewódzkim PZPR padła „luźna propozycja” rozbiórki kościoła.

Według Szczudłowskiego (s. 269) projektowano urządzenie w kościele muzeum, sali koncertowej, a nawet magazynu; projekty te wywołały sprzeciwy, także Kurii Biskupiej Gdańskiej, i według autora żaden z nich nie został zrealizowany (ekspozycji kamieniarki z lat sześćdziesiątych Szczudłowski nie wspomina). W 1980 roku kościół, jako własność Skarbu Państwa, oddano w zarząd Muzeum Narodowemu w Gdańsku; w 1986 roku zawalił się jeden z ogromnych filarów i część sklepienia (Szczudłowski, s. 270). 6 marca 1991 roku wojewoda przekazał kościół — na wniosek z 1988 roku (według Piotra Szczudłowskiego, s. 270, złożyła go Kuria Biskupia 7 września 1988 roku, a protokół zdawczo-odbiorczy podpisano 18 kwietnia 1991 roku) — katolickiej diecezji gdańskiej, która w 1995 roku oddała go na 30 lat w nieodpłatne użytkowanie Nadbałtyckiemu Centrum Kultury, pod warunkiem odbudowy.

Wcześniej, 16 listopada 1991 roku, biskup gdański Tadeusz Gocłowski ustanowił rektorem kościoła księdza Stanisława Bogdanowicza, a 20 kwietnia 1992 roku poświęcono odrestaurowaną kaplicę; gdy Szczudłowski pisał artykuł, przygotowywano odbudowę świątyni i przywrócenie jej kultowi katolickiemu (s. 270). Wniosek parafii ewangelicko-augsburskiej z 1995 roku o zwrot kościoła komisja regulacyjna umorzyła 26 lutego 1997 roku; za budynki przy ulicy Świętojańskiej parafia otrzymała w drodze ugody nieruchomość przy ulicy Biskupiej 24B. Spalony i zrujnowany w 1945 roku, odbudowywany przez dziesięciolecia, służy dziś jako sala wystawowo-koncertowa Nadbałtyckiego Centrum Kultury.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Dwa określenia z listy wizytacji Rozrażewskiego — s. Petri in Zelestal i s. Barbarae in Długawieś — pozostają nieprzypisane do konkretnych świątyń; zapis jest zniekształcony. Rok pożaru wieży pozostaje rozbieżny w źródłach: 1543 albo 1553 rok, a w Słowniku geograficznym 1643. Pierwszą wzmiankę o kaplicy jeden przekaz datuje na 1358 rok, tymczasem archidiakon Wendland wnioskuje o istnieniu kościoła już w 1353 roku. Rozbudowę organów Harnoch datuje na 1755 rok, a Wendland w Handbuchu z 1919 roku na 1745 rok.

Według jednego przekazu ambona miała na centralnym filarze rzeźby czterech ewangelistów, tymczasem Cieślak pisze, że filar zdobiły malowane przedstawienia Mojżesza, Chrystusa i apostołów z połowy XVIII wieku, które się nie zachowały, a samą ambonę uznaje za wyjątkową właśnie dlatego, że gdańskie ambony zdobiono zwykle wizerunkami ewangelistów. Harnoch podaje, że biskup Maciej Drzewicki uwięził predykanta Paula Körlina; według Hermanna Freytaga (1898, s. 26–27) biskup, przebywający w Gdańsku w marcu 1524 roku, uwięził za nieposłuszeństwo kapelana przy świętym Janie Paulusa Grunwalda i wydał go dopiero wtedy, gdy tłum obrzucił kamieniami plebanię, w której mieszkał.

Według Freytaga (s. 27) w sierpniu 1524 roku niezadowoleni, zgromadzeni na cmentarzu przy kościele świętej Gertrudy, wybrali pięciu predykantów i ten wybór ludu powołał do świętego Jana Paula Grunwalda; Johannesa Franka ten sam autor (s. 32) wymienia przy późniejszym obsadzaniu probostw, jako nowo przybyłego duchownego ustanowionego tu proboszczem. Według Löschina (1815, s. 348) wieżę odbudowano jeszcze w tym samym roku, w którym spłonęła, według Handbuchu z 1919 roku (s. 44) do 1568 roku stała ona pod prowizorycznym dachem.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannes Frank (1525), Esaias (1552–1557), Albanus Greifenberg (1560), Kilian Hese (1562–1563), Jodocus Hoffmann (1566), Johann Steger (1567), Laurentius Fabricius (1572), Johann Kittel (1590), Enoch Hutzing d. Ä. (1597), Herrmann Rathmann (1612), Martianus Statius (1617), Johann Jakob Cramer (1624–1659), Constantin Cramer (1663), Nathanael Böttcher (1707), Johann.

Schelwig (1709), Carl Friedrich Theodor Bertling (1782), Johann Christoph Hinrich Vogt (1807), August Hepner (1839), Paul Otto Maximilian Woike (1874), Ferdinand Oskar Auernhammer (1882), Bernhard Julius Theodor Hoppe (1884), Friedrich Wilhelm Schwandt (1910), Johann Christoph Wendland (1912), Karl Michael (1929), Paul Julius Michael Hensel (1932), Rudolf Otto Eichel (1933).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Johannis w Gdańsku 8870 ewangelików.

Źródła: J. Wendland, „Die Sankt-Johannis-Kirche in Danzig”, Danzig [ok. 1934] (Führer des Staatlichen Landesmuseums für Danziger Geschichte, z. 11); „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 43, 45, 46, 47, 48, 214; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 2; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 375, 376; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 48; Theodor Hirsch, „Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig”, t. 2: Kirchengeschichte seit der Reformation, Danzig 1847; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863; Sławomir Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” LXIII (2019), s. 63–90; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis”, Dantzig 1713, egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją; L. Żukowska, „Kurt Walter — przywódca Kościoła Wyznającego w Wolnym Mieście Gdańsku 1934–1942”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 133–135; rejestr zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; [J.] Wendland, „Die evangelische Kirche zu St. Johann in Danzig. Ein kurzer Überblick über die Sehenswürdigkeiten der Kirche”, Gdańsk: Paul Springer, 1916, s. 3–8; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Hintz Ewald”; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 10; T. J. Zieliński, „Rewindykacja nieruchomości Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gdańska po 1989 r. (postępowania przed Komisją Regulacyjną)”, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 13 (2010), s. 13–16; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 26; E. Keyser, „Die Stadt Danzig”, Stuttgart 1925, s. 111; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 58; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 171–172; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 47, 109, 176, 326; t. 2, s. 431, 456, 464, 512, 644; t. 3, s. 776, 777, 788, 819, 834, 852, 938; t. 4, s. 1183; t. 5, s. 1433; t. 6, s. 1574, 1665, 1746, 1748; t. 7, s. 1890, 1959, 2009; „Ostpreußische Zeitung”, 5 marca 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Schwäbischer Merkur”, 23 sierpnia 1902 roku, s. 12 (obraz strony: Württembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); B. Gryzio, „Inkunabuły z biblioteki kościoła św. Jana w Gdańsku”, „Libri Gedanenses” XXXI/XXXII, 2015, s. 5–16; K. Cieślak, „Ambona z kościoła św. Jana w Gdańsku. Przyczynek do twórczości Izaaka van den Blocka”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35–37, 42–43; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 31, 35, 37; J. Możdżeń, „The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers”, „Zapiski Historyczne” LXXXII, zeszyt 1, 2017, s. 76–77, 84; Alfred Muttray, „Der Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 62, 1922, s. 57–72; „Zur Geschichte der Kirche von St. Johann in Danzig”, „Altpreußische Monatsschrift” 2, 1865, s. 89–91; Hermann Freytag, „Das Archidiakonat Pommerellen der Diözese Wloclawek im Mittelalter”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 204–233; George Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 31; Walther Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 70, 1930, s. 85–134; „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, księga pamiątkowa kaplicy Lazaretu w Gdańsku założona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); „Matricula neonymphorum”, księga ślubów kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku od 1652 roku, karty wstępne z odpisami uchwał rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962); Księga ślubów kościoła świętego Jana w Gdańsku (wpisy z lat 1707–1820), z wklejonymi odpisami uchwał rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5353 (Archion 15146); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 1, Danzig 1815, Stück 22, s. 346–350 (Polona); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 267–270, 278; „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 3, s. 21 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 42.