Gdańsk-Ujeścisko — cmentarz ewangelicki

Cmentarz luterański (po niemiecku Evangelischer Kirchhof, Wonneberg Kirchhof) założono w XVII wieku przy kościele świętego Jerzego w Ujeścisku, dawnym Wonnebergu. Nekropolia o powierzchni około 1,20 hektara rozciągała się wzdłuż dzisiejszej ulicy Cedrowej. W 1807 roku pochowano tu polskich żołnierzy poległych w walkach o Gdańsk, między innymi pułkownika Antoniego Parysa, zmarłego 15 maja 1807 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska datuje założenie cmentarza na połowę XVII wieku, przy kościele parafialnym „z 1648 roku”. Podaje też, że pochowano tu około 1000 zmarłych, a najmłodsze nagrobki pochodziły z 1942 roku; Parysa nazywa podpułkownikiem, który zginął od kuli karabinowej na Stogach, w walkach w rejonie Wisłoujścia.

Ujeścisko, wzmiankowane w 1454 roku, przez wieki nie miało własnego kościoła: należało do gdańskiej parafii świętej Katarzyny i jeszcze w 1580 roku płaciło jej dziesięcinę w zbożu i owsie. W 1577 roku, podczas wojny Gdańska ze Stefanem Batorym, wieś zniszczyły wojska polskie. Jak podaje John Muhl, Ujeścisko, po niemiecku Wonneberg, musiało według swojego przywileju oddawać plon z ośmiu mórg roli; z czasem zamieniło się to w roczną daninę owsa, którą w marcu 1640 roku zastąpiono stałą opłatą 270 guldenów polskich rocznie, zniesioną dopiero wraz z założeniem własnej parafii w 1647 roku.

Własną parafię wieś zyskała 6 grudnia 1647 roku, kiedy Rada Miasta Gdańska jako zwierzchność gruntowa zezwoliła na budowę kościoła, przyrzekła 100 guldenów dopłaty rocznie i wcieliła do nowej parafii Migowo (Müggau) oraz Szadółki (Schüddelkau), zwalniając obie wsie z opłat na rzecz świętej Katarzyny; akt fundacyjny zachował się. Ephraim Praetorius, piszący w XVIII wieku, że kościół stoi dopiero od sześćdziesięciu lat, opisuje jego początki tak: najpierw był to budynek, który sąsiedzi, mieszkający daleko od kościoła, postawili za zgodą zwierzchności jako nadzwyczajne miejsce zgromadzeń; w święta głosili w nim kazania i odprawiali godziny modlitwy studenci teologii, sakramentów jednak tam nie udzielano.

Sąsiedzi zobowiązali się płacić pastorowi 100 guldenów rocznie, a rada postanowiła zebrać na ten cel składkę w kościołach miejskich i przeznaczyła mu ponadto 100 guldenów rocznie z kasy miejskiej. Za rządów burmistrza Adriana von der Linde nad Wyżyną Gdańską budynek uczyniono zwyczajnym kościołem i poświęcono przy wprowadzeniu pierwszego pastora w czwartą niedzielę adwentu 1647 roku; kazanie wygłosił magister Friedrich Schoeningius, diakon przy kościele Mariackim w Gdańsku, i wydano je drukiem. Budowę rozpoczęto natychmiast, ale kościół świętego Jerzego ukończono dopiero w 1663 roku — drewniany szachulec wypełniony murem, od 1860 roku otynkowany, z wieżą stojącą obok jako oddzielna budowla drewniana. Plebanię wzniesiono również w 1647 roku i przebudowano w 1701 i 1876.

Pierwszym plebanem był Balthasar Ernst Hettenbach, zatwierdzony przez Radę w 1647 roku; w 1653 roku przeszedł do kościoła świętej Barbary w Gdańsku. Księgi chrztów, ślubów i pogrzebów parafia prowadziła od 1648 roku. John Muhl podaje, że szkoła w Ujeścisku jest poświadczona około 1647 roku, a nauczyciel był zarazem organistą kościoła; nowy budynek szkolny wzniesiono w 1823 roku, a w 1882 roku powstała druga szkoła w przysiółku Hölle.

Według Johna Muhla już w 1650 roku pastor w Ujeścisku skarżył się, że gospodarze z Szadółek (Schüddelkau) chodzą do innych kościołów, choć ich sołtys był zawsze witrykiem kościoła ujeściskiego; jeszcze w XIX wieku Szadółki chciały uchodzić tylko za gminę gościnną, nie przypisaną do parafii, i w 1856 roku dały się nawet pozwać, a w 1857 roku przeprowadzono wobec nich postępowanie przymusowe.

Według rękopisu Praetoriusa wieżę zbudowano na nowo w kwietniu 1681 roku i odtąd miała zegar bijący i tarczę od zewnątrz. Po Hettenbachu pastorem był od 1653 roku Melchior Janichius; zmarł w 1665 roku, mając 42 lata bez dwóch dni, i 16 listopada został pochowany w tutejszym kościele. Magister Benedictus Böhm, powołany w 1666 roku, zmarł 16 grudnia 1673 roku w wieku 38 lat i spoczął w zakrystii, nad którą wisiał jego portret. W lipcu 1674 roku przyszedł Georg Kühl, którego w 1696 roku zamieniono miejscami z Detlausem Bethmannem, pastorem w Przebrnie i Neukrug; Kühl odszedł bez kazania pożegnalnego. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, podaje, że Bethmann zmarł nagle 2 lutego 1713 roku, Johann Salomon Richter przyszedł w 1713 roku z Rębielcza i odszedł w 1715 roku, a Henrich Gerber, który przyszedł w tym roku z gdańskiego domu poprawczego, urzędował do śmierci w 1759 roku.

W marcu 1759 roku powołano Jacoba Friedricha Karsburga, syna sługi kościelnego przy kościele Mariackim, urodzonego w Gdańsku 25 listopada 1725 roku.

Według Johna Muhla w 1793 roku pastor w Ujeścisku otrzymywał od wsi 100 guldenów rocznie, 20 guldenów „ogrodowego” i daniny w naturze, a organista — pensję, mieszkanie, opłaty szkolne i naturalia; kościół utrzymywały wspólnie Ujeścisko, Migowo (Müggau) i Szadółki (Schüddelkau). Kronika prowadzona przez pastora od 1796 roku notuje, że w 1802 roku jego krewny, kupiec, zapisał krótko przed śmiercią tysiąc guldenów na „od dawna zamierzoną, konieczną budowę naszego kościoła”. W lipcu 1803 roku sporządzono kosztorys na 1880 guldenów, a rejencja w Kwidzynie zarządziła na brakującą sumę kolektę w kościołach wiejskich terytorium gdańskiego: w Ujeścisku zebrano 145 guldenów, na całym terytorium ponad 1200. Tego samego roku Jacob Lange ufundował nową ambonę; pastor zamówił ją 5 grudnia 1803 roku u gdańskiego mistrza stolarskiego Benjamina Bartscha za 2500 guldenów i w sierpniu 1804 roku była gotowa.

Remont kościoła ruszył 1 czerwca 1804 roku; prowadził go cieśla Bielau z Migowa wraz z mistrzem murarskim. Przez jedną niedzielę nie było nabożeństwa, w pozostałe pastor głosił kazania ze swojej ławki, a komunii udzielano w plebanii.

Wojna 1807 roku przeszła przez samą wieś. Według kroniki 10 marca nadciągnęły wojska francuskie z oddziałami polskimi, badeńskimi, saskimi, holenderskimi i würzburskimi, Ujeścisko znalazło się na polu walk o Gdańsk, a w domu pastora stanęła kwatera generała dowodzącego w zastępstwie Dąbrowskiego. Przyszły potem gorączka nerwowa, czerwonka i inne choroby; „gmina zmniejszyła się o połowę i bardzo zubożała”. Jeszcze w 1807 roku sprawiono w większości nowe ławki, bo stare rozebrano i zużyto w czasie wojny, a w 1809 roku postawiono na nowo płot cmentarza przykościelnego, „który także rozebrano w czasie wojny”.

Z tej samej kroniki pochodzą późniejsze wiadomości. Pierwszy grób rodzinny (Erbbegräbnis) na cmentarzu, oznaczony numerem 1, kupił za 16 talarów i 20 srebrnych groszy Johann Gottlieb Horn, sołtys z Szadółek (Schüddelkau); zakup poświadczono 10 lipca 1833 roku. Wiosną 1879 roku ogrodnik Gustav Lange z Emaus posadził rzędy lip na nowej części cmentarza, „za grobem rodzinnym Klattów”. 4 lutego 1880 roku zmarł nauczyciel i organista Samuel Friedrich Anderson, w 74. roku życia, po ponad 50 latach pracy w Ujeścisku. Księgi pogrzebów parafii dopowiadają losy tych trzech osób. Johann Gottlieb Horn, zapisany tam jako gospodarz z Szadółek, zmarł 9 marca 1869 roku w wieku 83 lat i został pochowany 12 marca; zostawił żonę Wilhelmine z domu Block oraz czterech synów i cztery córki.

Wpisane najpierw imię „Johann Gottfried” pastor Uebe sprostował w 1875 roku na „Johann Gottlieb”, powołując się między innymi na księgę ślubów z 1821 roku. Z tej księgi wynika, skąd Horn pochodził: 18 listopada 1821 roku, jako trzydziestopięcioletni gospodarz z Szadółek, poślubił dwudziestoletnią Catharine Wilhelmine Block; był jedynym synem zmarłego Michaela Horna, właściciela w Gute Herberge (dziś Lipce), i Anny Marii z domu Schlewinsky, wówczas już powtórnie zamężnej z Paulem Mitzke, gospodarzem z Szadółek. Andersona pochowano 10 lutego 1880 roku; jako przyczynę śmierci zapisano starość, a jako wiek 73 lata. Gustav Lange, właściciel i ogrodnik z Emaus, zmarł 20 stycznia 1899 roku w wieku 54 lat i 24 stycznia został pochowany w Ujeścisku z mową nad grobem.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Wonneberg” — łącznie z przysiółkami Christinenhoff, Hölle i Teichhaus — 338 mieszkańców: 218 luteranów i 120 katolików, przy jednym kościele ewangelickim; jako parafię luterańską wskazuje Wonneberg, jako superintendenturę — Prausty. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Wonneberg jako wieś na prawie chełmińskim z 60 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 823, w tym 330 ewangelików i 493 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Parafia była niewielka i wiejska: około 1890 roku Harnoch liczył w niej 1200 dusz, 42 chrzty, 40 konfirmantów, 7 ślubów, 685 komunikantów i 43 pogrzeby rocznie, a probostwo uposażone na 2700 marek uchodziło za dobrze zaopatrzone; szkoły miały Ujeścisko, Emaus, Szadółki, Migowo i Schönfeld.

Wieś nie leżała w mieście, lecz w powiecie Danziger Höhe, a w latach 1920–1939 w granicach Wolnego Miasta Gdańska; do Gdańska włączono ją dopiero w 1973 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Ujeścisku, liczącej wtedy 1999 ewangelików.

W czerwcu 1885 roku królewiecki konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 9, s. 76), że probostwo w Ujeścisku (Wonneberg), pod patronatem prywatnym, zwolniło się po powołaniu pastora Kahlego do Sobowidza. Dawało około 2948 marek dochodu bez mieszkania i około 3243 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 1500 dusz i miała cztery szkoły z sześcioma nauczycielami.

W marcu 1945 roku kościół zniszczyły walki; świątyni nie odbudowano, a cmentarz zdewastowano. Przejęło go miasto i zamknęło 8 kwietnia 1961 roku; część terenu zniszczono później przy modernizacji ulicy Cedrowej. Według Tadeusza J. Zielińskiego cmentarz przy ulicy Cedrowej służył do pochówków — jak potwierdzili świadkowie w oświadczeniach notarialnych — co najmniej do 1946 roku i nigdy nie został formalnie zamknięty; zdewastowany, miał ustąpić nowej przychodni zdrowia. Wniosek parafii ewangelicko-augsburskiej z 9 lipca 1996 roku zakończyła 1 lipca 1999 roku ugoda przed komisją regulacyjną: cmentarz pozostał własnością miasta, a parafia — w zamian za niego i za dawny ewangelicki budynek parafialny przy ulicy Warszawskiej, od 1955 roku zajmowany przez służbę zdrowia — otrzymała nieruchomość przy ulicy Biskupiej 24A.

W 2008 roku miasto Gdańsk ufundowało i ustawiło tu tablicę pamiątkową. Była jedną z piętnastu tablic, które w latach 2006–2008 postawiono na likwidowanych gdańskich cmentarzach z inicjatywy Kaliny Zabiuskiej, kustoszki Muzeum Narodowego w Gdańsku; zamknięte nekropolie zamieniły się wtedy w parki i tereny zielone. W latach 2007–2008 teren wstępnie oczyszczono z samosiewów i zanieczyszczeń staraniem Gminy Miasta Gdańska. Od 2017 roku, za zgodą Gdańskiego Zarządu Zieleni, społecznym opiekunem cmentarza jest Aleksandra Irena Popowska. Gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska wymienia je pod pozycją 727 jako dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Cedrowej 64, na działce 139/2 obrębu 075. Z pierwotnych 1,20 hektara zostało 0,43; ślad dawnej alei lipowej wyznaczają pojedyncze drzewa, zachowały się fundamenty kaplicy cmentarnej i resztki podstaw 15 nagrobków ze sztucznego kamienia.

Według relacji Aleksandry Ireny Popowskiej z 2026 roku nagrobek rodziny Lange z tego cmentarza przewieziono do Lapidarium Nekropolii Gdańskiej w Parku Akademickim przy Politechnice Gdańskiej. Gedanopedia w haśle o lapidarium podaje Ujeścisko wśród miejsc, z których od wiosny 2004 roku zbierano odnalezione nagrobki; samego nagrobka rodziny Lange nie wymienia.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Zieliński podaje, że cmentarz założono w 1826 roku (w opisie wyżej: w XVII wieku). Zapiska pastora wspomina płot cmentarza przykościelnego, odbudowany w 1809 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska podaje jako rok włączenia wsi do miasta 1972 (w opisie wyżej: 1973). Ewidencja mówi o tablicy pamiątkowej z 2008 roku; tygodnik „Gość Niedzielny” w wydaniu gdańskim pisze natomiast o pomniku postawionym na terenie dawnej nekropolii w 2005 roku. Datę 2008 i fundatora tablicy potwierdziła Dominika Gzowska, która współpracowała przy tym programie; wzmianka o pomniku z 2005 roku pozostaje niewyjaśniona. Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska datuje kościół parafialny na 1648 rok, inne źródła podają, że jego budowę rozpoczęto w 1647 roku, a ukończono w 1663 roku.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa kościołem uczyniono budynek, który sąsiedzi postawili wcześniej jako miejsce zgromadzeń, i poświęcono go w czwartą niedzielę adwentu 1647 roku. Antoniego Parysa źródła nazywają pułkownikiem albo — serwis cmentarzy komunalnych Gdańska — podpułkownikiem. Według Tadeusza J. Zielińskiego cmentarz nigdy nie został formalnie zamknięty, według innych źródeł miasto zamknęło go 8 kwietnia 1961 roku.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 69, 70, 162; „Cmentarze ewangelickie”, Gość Niedzielny (wydanie gdańskie); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 218–219, nr 200; „Inne”, cmentarze-gdanskie.pl; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20–21; T. J. Zieliński, „Rewindykacja nieruchomości Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gdańska po 1989 r. (postępowania przed Komisją Regulacyjną)”, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 13 (2010), s. 20, 22; informacja Dominiki Gzowskiej (stowarzyszenie Libera Corda) przekazana mailowo 5 października 2026 roku; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5676, „Sonstige Verzeichnisse”, Wonneberg, kronika pastora od 1796 roku, skany 6, 8, 9 i 10, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 354; informacja Aleksandry Ireny Popowskiej, społecznego opiekuna cmentarza, przekazana mailowo 4 i 11 listopada 2026 roku; B. Śliwiński, „Lapidarium Nekropolii Gdańskiej”, Gedanopedia (Encyklopedia Gdańska), dostęp 11 listopada 2026 roku; Księga pogrzebów parafii ewangelickiej Wonneberg 1838–1895, s. 145 i 208 (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, skany w serwisie Archion); księga pogrzebów 1896–1936, s. 17; indeks nazwisk zmarłych 1796–1937; księga ślubów 1795–1837, rok 1821; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 9, s. 76 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 122v–123v.