Gdańsk-Aniołki — zjednoczony cmentarz trzech parafii ewangelickich, z częścią mennonicką

Po północno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (Große Allee, dziś aleja Zwycięstwa) we Wrzeszczu leżał zespół cmentarzy protestanckich, po niemiecku Vereinigte Kirchhöfe von St. Bartholomäi, St. Johannes, St. Petri und Pauli. Była to wspólna nekropolia trzech gdańskich parafii: luterańskich świętego Jana i świętego Bartłomieja oraz ewangelicko-reformowanej (kalwińskiej) świętych Piotra i Pawła, której świątynia była głównym kościołem gdańskich kalwinów w latach 1590–1945. Do nekropolii przylegał cmentarz mennonitów.

Według prof. Edmunda Kizika miejsce to przyznano zjednoczonej gminie mennonickiej, gdy utraciła dawne miejsce pochówków na Zaroślaku. Założenie z lat 1867–1869 zajmowało około 8,75 hektara i miało charakterystyczne centralne rondo alejek. Administracyjnie należało do Gdańska (Danzig, Prusy Zachodnie, po 1920 roku Wolne Miasto Gdańsk).

Według spisu ksiąg kościelnych, który Bär ogłosił w 1908 roku, metryki świętego Jana zaczynają się w 1602 roku, świętego Bartłomieja w 1669, a świętych Piotra i Pawła w 1573. W zakrystii kościoła świętego Bartłomieja wisiały ponadto dwie tablice z roczną liczbą komunikantów od 1590 roku, a do parafii świętych Piotra i Pawła, jedynego zboru reformowanego wśród nich, weszła w 1813 roku gdańska gmina francuska. Około 1890 roku Harnoch zapisał przy parafii świętego Jana, że cmentarz w mieście jest przepełniony, a poza miastem parafia ma cmentarz o powierzchni 34 mórg.

Według tego samego zapisu cmentarz ten należał również do parafii świętych Piotra i Pawła oraz świętego Bartłomieja.

Pochówków zaprzestano 24 listopada 1946 roku, po wojnie cmentarz zlikwidowano, a w 1966 roku jego teren zamieniono w park miejski połączony z sąsiednim Parkiem imienia Steffensów, założonym w latach 1896–1897. Ocalałe nagrobki gdańskich nekropolii zgromadzono w latach 2006–2007 w Lapidarium przy ulicy Narutowicza. Według „Gdańskich Miniatur” cmentarze po wschodniej stronie alei najbardziej ucierpiały w walkach 1945 roku i po wojnie uporządkowano je w pierwszej kolejności.

Całość ujmowana jest dziś jako jeden zespół cmentarno-parkowy na Aniołkach, po wschodniej stronie Wielkiej Alei: gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska wymienia go pod pozycją 308, wyliczając obie części Cmentarza Ubogich, cmentarz parafii Najświętszej Marii Panny oraz Zjednoczony Cmentarz kościołów świętego Bartłomieja, świętego Jana i świętych Piotra i Pawła.

Od 6 marca 2025 roku zespół jest ponadto wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A/2009; wykaz rejestru wymienia w nim osobno cmentarz Ubogich, zwany Cmentarzem Lazaretu (część północną i południową), cmentarz parafii Najświętszej Marii Panny, zjednoczony cmentarz kościołów świętego Bartłomieja, świętego Jana i świętych Piotra i Pawła, cmentarz mennonitów, południową część cmentarza luterańskiego, park Steffensów (w wykazie: „park Steffensonów”) wraz z domem zarządcy przy alei Zwycięstwa 8 i szaletem parkowym, a także relikty kościoła świętego Michała Archanioła i relikty piwniczki, wpisane tego samego dnia pod numerem C/571.

Rozprawa Mannhardta o mennonitach pruskich z 1863 roku dat cmentarzy gdańskich nie podaje, a Zirkwitz, który w latach 1928–1933 obszedł wsie Wyżyny i Niziny Gdańskiej, badał wyłącznie wieś — miasto Gdańsk leżało poza zakresem jego pracy. Datę podają natomiast dzieje gdańskiej gminy mennonickiej, które Hermann Gottlieb Mannhardt wydał w 1919 roku: ponieważ stary cmentarz Zbawiciela miał zostać zamknięty, zgromadzenie braci postanowiło 27 sierpnia 1882 roku chować odtąd zmarłych razem z reformowaną gminą świętych Piotra i Pawła na tak zwanych Zjednoczonych Cmentarzach przy Halbe Allee. Umowa z 16 marca 1883 roku przyjmowała tam zmarłych mennonitów na tych samych warunkach co członków gmin, do których cmentarz należał, dopóki będzie istniał.

Według księgi adresowej z 1910 roku trzy zjednoczone cmentarze parafii świętego Jana, świętego Bartłomieja oraz świętych Piotra i Pawła — ten ostatni zarazem cmentarz gminy mennonickiej — leżały we Wrzeszczu przy Große Allee 6/7, przy małym placu ćwiczeń; inspektorem był A. Weiß. Cmentarz miał własną kaplicę: zawiadomienie o śmierci porucznika w stanie spoczynku Paula Richtera, ogłoszone przez wdowę w Sopocie 20 kwietnia 1910 roku, zapowiadało pogrzeb na sobotę 23 kwietnia w południe „von der Kapelle der vereinigten Kirchhöfe Danzig, Halbe Allee” — z kaplicy Zjednoczonych Cmentarzy przy Halbe Allee.

W 1919 roku ogrodnikiem zjednoczonych cmentarzy (Vereinigte Friedhöfe, Große Allee 12/13) był Willi Paap — obsługiwał parafie świętego Jana, świętego Bartłomieja, gminę reformowaną i mennonicką. Numery 6/7 i 12/13 oznaczają tę samą posesję: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano między 1914 a 1918 rokiem, a w spisach domów z ksiąg adresowych tych lat posesja trzech zjednoczonych parafii ma najpierw numer 6/7, potem 12/13.

Uchwałą z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku zatwierdziło wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkniętego „cmentarza pod wezwaniem »Trzech Zjednoczonych«, położonego przy alei Marszałka Rokossowskiego Nr 12” na inny cel. W ogłoszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zgłaszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku.

Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) w 1954 roku na tym cmentarzu brutalnie napadnięto młodego mężczyznę, który w wyniku napaści zmarł; akta prowadzonego przez wiele miesięcy śledztwa przechowuje gdański oddział Instytutu Pamięci Narodowej, a wynika z nich, że zamknięte cmentarze były wtedy zachwaszczone, zarośnięte i dawały schronienie miejscowym chuliganom.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 215; informacja prof. Edmunda Kizika z Instytutu Historii PAN (korespondencja z autorem atlasu, 1–2 października 2026 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska, pozycja 308; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890; W. Mannhardt, „Die Wehrfreiheit der altpreußischen Mennoniten”, 1863; G. Zirkwitz, badania terenowe na Wyżynie i Nizinie Gdańskiej 1928–1933; „Zielone miasto. Wielka Aleja — lipa”, Gdańskie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; H. G. Mannhardt, „Die Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569–1919”, Gdańsk 1919, s. 186; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. III, s. 80; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 75; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 23 kwietnia 1910 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 165–166.