Gdańsk-Aniołki — cmentarz ewangelicki parafii Najświętszej Marii Panny (St. Marien-Kirchhof)

Cmentarz parafii luterańskiej przy kościele Najświętszej Marii Panny powstał na gruncie kupionym w 1867 roku po północno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (po niemiecku Große Allee, dziś aleja Zwycięstwa), w Gdańsku-Aniołkach, i został otwarty 23 kwietnia 1869 roku jako St. Marien-Kirchhof. Od południowego wschodu graniczył z Cmentarzem Ubogich, zwanym cmentarzem Lazaretu, a od północnego wschodu — z cmentarzem zespolonym świętego Jana, świętego Bartłomieja oraz świętego Piotra i Pawła.

Cmentarz Ubogich powstał po 1814 roku na części dawnego cmentarza szpitala Wszystkich Bożych Aniołów, katolickiego, a od XVI wieku ewangelickiego. Pochowano tu między innymi Richarda Dammego, zmarłego w 1916 roku, i Adolfa Otto Treichela, zmarłego w 1926 roku.

Parafia Mariacka liczyła około 1890 roku według Harnocha 10 600 dusz, obsługiwanych przez trzech duchownych; jej metryki, zestawione w 1908 roku przez Bära, sięgają 1537 roku.

Według księgi adresowej z 1910 roku drugi cmentarz parafii Mariackiej leżał we Wrzeszczu przy Große Allee 5, obok kawiarni Weichbrodt; ogrodnikiem był Templin. Był to numer sprzed przenumerowania domów przy Wielkiej Alei między 1914 a 1918 rokiem: w spisie domów z 1914 roku posesja parafii Mariackiej z ogrodnikiem Templinem ma numer 5, a w spisie z 1918 roku — numer 11; numer 8 nosił wtedy dom dozorcy parku.

Cmentarz zamknięto 24 listopada 1946 roku, a w 1966 roku urządzono w jego miejscu park miejski. Wcześniej, uchwałą z 27 lipca 1955 roku, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku zatwierdziło wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkniętego „cmentarza pod wezwaniem »Marii«, położonego przy alei Marszałka Rokossowskiego Nr 11” na inny cel. W ogłoszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zgłaszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku.

W 2006 roku ustawiono tablicę informacyjną z planem dawnej nekropolii. Karty ewidencyjne ujmują oba sąsiadujące założenia pod wspólną nazwą „cmentarz ewangelicki Najświętszej Marii Panny i Lazaretu” i datują je na 1869 rok. Cały zespół cmentarno-parkowy po wschodniej stronie alei wpisano 6 marca 2025 roku do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A/2009. Obejmuje on obie części Cmentarza Ubogich, cmentarz parafii Najświętszej Marii Panny, cmentarz zjednoczony trzech parafii, cmentarz mennonitów, południową część cmentarza luterańskiego, Park imienia Steffensów, dom zarządcy i relikty kościoła świętego Michała Archanioła. W gminnej ewidencji zabytków miasta Gdańska zachowany dom zarządcy przy alei Zwycięstwa 8, dziś budynek mieszkalny, figuruje jako dom zarządcy Cmentarza Ubogich.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska oraz karty ewidencyjne cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”, oraz cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. III, s. 80; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 75; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1956, nr 1, poz. 10, s. 4.