Gdańsk-Wrzeszcz — cmentarz ewangelicki parafii Marcina Lutra

Cmentarz własnej gminy ewangelickiej Wrzeszcza — po niemiecku Kirchhof Langfuhr, Lutherischer Kirchhof, Evangelischer Kirchhof — założono w 1896 roku po północno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (Große Allee, dziś aleja Zwycięstwa); od alei oddzielał go plac ćwiczeń wojskowych, na którego miejscu biegnie dzisiejsza ulica Towarowa. Powstał specjalnie na potrzeby wrzeszczańskiej parafii skupionej wokół kościoła Lutra — był jedynym w ciągu cmentarzy przy Wielkiej Alei cmentarzem miejscowej wspólnoty, podczas gdy sąsiednie należały do parafii śródmiejskich. Sam kościół Lutra, choć ze względu na położenie pełnił do 1920 roku rolę pomocniczej świątyni garnizonowej wobec kościoła świętej Elżbiety, formalnie kościołem garnizonowym przed 1945 rokiem nigdy nie był; wezwanie świętych Piotra i Pawła nosi od przejęcia przez wojsko polskie protokołem z 4 lutego 1949 roku.

Cmentarz leżał do 1934 roku poza granicami własnej parafii: 1 kwietnia tego roku włączono do parafii Lutra ewangelików z kilkunastu domów przy Jachmannstraße, dzisiejszej ulicy Trubadurów, i początkowego odcinka Ostseestraße, podlegających wcześniej parafii Bożego Ciała.

Zajmował około 2,38 hektara na planie zbliżonym do prostokąta; dwie przecinające się pod kątem prostym aleje dzieliły go na cztery symetryczne kwatery. Od północnego wschodu graniczył z terenem kolei, od południowego wschodu z cmentarzem zjednoczonym parafii świętego Bartłomieja, świętego Jana oraz świętych Piotra i Pawła. W początkach XX wieku część terenu wchłonęła kolej. W 1914 roku wzniesiono kaplicę cmentarną, po 1959 roku przebudowaną na dom wielorodzinny przy ulicy Trubadurów 34.

Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) kaplicę tego cmentarza pokazują zdjęcia prasowe z 1959 roku.

Według księgi adresowej z 1910 roku cmentarz kościoła Lutra leżał przy Wielkiej Alei między małym placem ćwiczeń a torami kolei Gdańsk–Wrzeszcz, przylegając do trzech zjednoczonych cmentarzy; inspektorem był Weiß, mieszkający na cmentarzu świętego Jana, a informacji udzielał kościelny Ganswich (Am Johannisberg 2). To samo położenie i tego samego inspektora podaje już księga adresowa z 1905 roku; w spisie cmentarzy ewangelickich księgi z 1897 roku cmentarza parafii Lutra jeszcze nie ma. Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że cmentarz przy małym placu ćwiczeń szybko okazał się za mały, bo parafia urosła z 5000 dusz w 1896 roku do 24 000 w 1917 roku. Nie udało się dokupić przyległego gruntu; parafia nabyła sześciohektarową działkę koło Diabelkowa (Düwelkau), w miejscu przeznaczonym pod przyszły główny cmentarz Gdańska.

W 1919 roku zarządcą cmentarza Lutra był Ernst Schäfer, mieszkający przy Ostseestraße 1.

Cmentarz zamknięto 24 listopada 1946 roku, a jego teren zajmują dziś niemal w całości biurowiec i parking. Uchwałą z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku zatwierdziło wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkniętego „cmentarza pod wezwaniem »Lutra«, położonego przy ulicy Karola Marksa” na inny cel. W ogłoszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zgłaszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku.

Cmentarz zjednoczony i sąsiednie cmentarze parafii Najświętszej Marii Panny zamknięto tego samego dnia co wrzeszczański, 24 listopada 1946 roku, i przekształcono w 1966 roku w park miejski. Gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska notuje przy ulicy Trubadurów dzwonnicę dawnego cmentarza parafii ewangelickiej Marcina Lutra, a południową część cmentarza luterańskiego objęto 6 marca 2025 roku wpisem do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A/2009, razem z całym zespołem cmentarno-parkowym po wschodniej stronie Wielkiej Alei. Określenie „cmentarz ewangelicki we Wrzeszczu” bywa odnoszone do całego ciągu nekropolii przy Wielkiej Alei.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Cmentarz założono według części źródeł w 1896 roku; Anna Krüger w monografii z 2021 roku datuje założenie cmentarza parafii Marcina Lutra na 1898 rok, a ten sam rok podała w wykładzie z 2019 roku.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 218; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 83; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”, oraz cmentarze-gdanskie.pl; „Gdańskie cmentarze, których już nie ma”, gdansk.pl; gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska, pozycja 6210; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Krüger, „Cmentarze przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945. Studium z dziejów kultury funeralnej”, 2021, Wstęp; A. Krüger, wykład „Z dziejów cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945”, 30 października 2019 roku; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1905, cz. IV, s. 64; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1897, cz. III, s. 76; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 171.