Gdańsk-Wrzeszcz — cmentarz ewangelicki kościoła Mariackiego (St. Marien-Kirchhof III)

Kiedy w 1867 roku gdańska parafia Najświętszej Marii Panny zakładała cmentarz nazwany później St. Marien-Kirchhof III — trzecim cmentarzem kościoła Mariackiego — nekropolie wyprowadzano wówczas z Gdańska wzdłuż Wielkiej Alei (Große Allee), dzisiejszej alei Zwycięstwa. Nowy cmentarz powstał po jej południowo-zachodniej stronie, już we Wrzeszczu (Langfuhr), i zajął 2,04 hektara na planie zbliżonym do prostokąta wydłużonego równolegle do alei. Od północnego zachodu graniczył z ewangelickim cmentarzem świętej Katarzyny, od południowego wschodu z katolickim cmentarzem świętego Józefa i świętej Brygidy. Do dziś czytelny jest ślad alei podłużnej i prostopadłych do niej alej poprzecznych, z których jedna zachowała szpaler platanów. Był ewangelicki, luterański, parafialny — należał do kościoła Najświętszej Marii Panny, który według Harnocha liczył około 1890 roku 10 600 dusz.

Fankidejski pisze, że pierwsze luterańskie nabożeństwo odprawiono w kościele Mariackim w 1524 roku, a w 1526 roku biskup Maciej Drzewicki poświęcił kościół ponownie. Według Hermanna Freytaga aktu tego dokonał 25 lipca 1526 roku biskup pomocniczy Aleksander, gdy król i biskup opuścili już miasto. Metryki parafii, zestawione przez Bära, obejmują pogrzeby w latach 1537–1566 i znów od 1593, chrzty od 1580, śluby od 1590.

Według Freytaga przez następne dziesięciolecia katolikom pozostawał tam jeden nieprofanowany ołtarz wielki; skończyło się to podczas bezkrólewia, gdy w 1572 roku dwaj predykanci zaczęli i przy nim udzielać komunii pod dwiema postaciami. Kościół Mariacki (Marienkirche) pozostawał w rękach luteranów od 1572 do 1945 roku.

Inaczej datują cmentarz Anna Krüger i zeszyt „Gdańskie Miniatury”. Według monografii Krüger nowy cmentarz Najświętszej Marii Panny powstał w latach 1899–1901, a w wykładzie z 2019 roku autorka mówiła o trzecim cmentarzu parafii Mariackiej z 1901 roku, położonym po zachodniej stronie alei. „Miniatury” piszą, że drugi cmentarz tej parafii utworzono na początku XX wieku, gdy pierwszy był już zapełniony. W tym samym zeszycie drugi cmentarz parafii Mariackiej ulokowano przy cmentarzu świętego Józefa i świętej Brygidy, z którym graniczył także cmentarz opisywany tutaj. W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, czy cmentarz założono w 1867 roku, czy na początku XX wieku.

Według księgi adresowej z 1910 roku trzeci cmentarz parafii Mariackiej leżał we Wrzeszczu przy Große Allee 16/18; ogrodnikiem był Templin. Był to numer sprzed przenumerowania domów przy Wielkiej Alei między 1914 a 1918 rokiem: w spisie domów z 1914 roku cmentarz parafii Mariackiej ma numer 16/18, a w spisie z 1918 roku — numer 30.

Po wojnie kościół Mariacki przejęli katolicy, ale cmentarz nie przeszedł razem z nim — nie pełnił nigdy funkcji katolickiej. Dla celów grzebalnych zamknęła go decyzja Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 grudnia 1956 roku; w wykazie ogłoszonym 25 maja 1957 roku figuruje jako cmentarz „Marii (nowy)” przy alei Zwycięstwa 30, o powierzchni 2,0482 hektara. W latach siedemdziesiątych XX wieku teren zniwelowano i urządzono w tym miejscu park. W gminnej ewidencji zabytków miasta Gdańska, wyliczającej 31 pozycji cmentarnych, nie figuruje osobno.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Gdańsku 10 268 ewangelików.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie) i gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”, oraz cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898, s. 45; A. Krüger, „Cmentarze przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945. Studium z dziejów kultury funeralnej”, 2021, Wstęp; „Zielone miasto. Wielka Aleja — lipa”, Gdańskie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Krüger, wykład „Z dziejów cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945”, 30 października 2019 roku; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. III, s. 80; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 75; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1957, nr 4, poz. 46, s. 38.