Gdańsk-Wrzeszcz — cmentarz ewangelicki parafii Świętej Trójcy (Dreifaltigkeitsfriedhof)

Cmentarz ewangelicki (luterański) parafii przy kościele świętej Trójcy, po niemiecku Dreifaltigkeitsfriedhof, założono w latach 1867–1869 po południowo-zachodniej stronie Wielkiej Alei (Große Allee, dziś aleja Zwycięstwa) we Wrzeszczu, między dzisiejszymi ulicami Smoluchowskiego a Skłodowskiej-Curie. Miał kształt nieregularnego czworoboku o powierzchni 2,64 hektara, podzielonego prostopadłymi alejkami; plan opracował ogrodnik Friedrich Raabe. Nowy cmentarz był częścią rozległego kompleksu cmentarzy wyznaniowych ciągnących się wzdłuż alei — Wielka Aleja, wytyczona w latach 1768–1770, figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-411 z 23 lutego 1967 roku.

Według Anny Krüger i zeszytu „Gdańskie Miniatury” był to pierwszy cmentarz założony przy Wielkiej Alei, w 1867 roku. Monografia kościoła świętej Trójcy, wydana w 1901 roku przez P. Th. Schmidta, podaje, że cmentarz poświęcił uroczyście pastor Blech 16 września 1867 roku, a nad bramą umieszczono słowa z Objawienia Jana (14,13): „Selig sind die Todten, die in dem Herrn sterben” („Błogosławieni umarli, którzy w Panu umierają”).

W 1899 roku parafia dokupiła grunt pod jego powiększenie; po powiększeniu cały cmentarz miał według Schmidta około 31 000 metrów kwadratowych, czyli około 3,1 hektara. Stały na nim wtedy murowana kostnica, parterowy murowany dom zarządcy cmentarza z 1867 roku, dwie studnie i trzy murowane kaplice grobowe: Wernera, Woluntarskiego i Rotgängera. Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) w aktach Urzędu Policji Budowlanej w Archiwum Państwowym w Gdańsku, pod adresem Hindenburgallee 40, zachowała się dokumentacja cmentarza z lat 1893–1940, a w niej projekty kaplic grobowych rodziny Wolentarskich z 1893 roku, rodziny Werner z 1894 roku i rodziny Bergmann z 1910 roku oraz projekt ozdobnej bramy głównej z 1909 roku.

Parafia świętej Trójcy pozostawała pod patronatem magistratu; około 1890 roku liczyła 4000 dusz, metryki prowadziła od 1651 roku, a księgi pogrzebów od 1714, obok nich zaś osobny zespół ksiąg kaplicy świętej Anny z lat 1640–1853. Według księgi adresowej z 1910 roku cmentarz Świętej Trójcy we Wrzeszczu leżał przy Große Allee 24, przy St. Michaelsweg; zarządcą był ogrodnik Hermann Schremmer. Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku umieszcza go przy Wielkiej Alei, między Delbrückallee a Feldstraße, z wejściem za pomnikiem Gralatha.

W 1919 roku ogrodnikiem cmentarza Świętej Trójcy był Adolf Busch (Große Allee 40), a zarządcą cmentarza w radzie parafialnej mistrz malarski Eugen Dannenberg. Numery 24 i 40 oznaczają to samo miejsce: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano między 1914 a 1918 rokiem, a w spisach domów z ksiąg adresowych tych lat posesja parafii Świętej Trójcy z cmentarzem i ogrodnikiem Buschem ma najpierw numer 24, potem 40.

Chowano tu do końca wojny, a 21 listopada 1946 roku cmentarz zamknięto. Dla celów grzebalnych zamknęła go następnie decyzja Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 grudnia 1956 roku; cmentarz Świętej Trójcy liczył wtedy 2,8901 hektara. W 1968 roku usunięto nagrobki, teren przekształcono w park miejski, a w 2006 roku ustawiono tablicę pamiątkową z planem dawnego założenia. Zostały po nim dwie kasztanowe aleje, biegnące równolegle do dawnej Wielkiej Alei na odcinku około 250 metrów.

Zachował się domek grabarza, mieszczący zarazem kostnicę, u wylotu ulicy Smoluchowskiego do alei Zwycięstwa. Powojenne zdjęcia cmentarza przechowuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) w dostępnych mu zbiorach konserwatorskich zachowała się jedna, dość szczegółowa dokumentacja tego cmentarza, sporządzona w 1960 roku i zaopatrzona w zalecenia konserwatorskie; pokazuje ona stan nieczynnych cmentarzy kilkanaście lat po zakończeniu działań wojennych.

W źródłach nie znaleziono liczby pochowanych: Bär rejestruje księgi pogrzebowe parafii od 1714 roku bez sum, a Harnoch podaje przy parafiach gdańskich liczby roczne. W źródłach nie znaleziono nazwy dzisiejszego parku; gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska wymienia to miejsce pod pozycją 264 jako dawny cmentarz ewangelicki świętej Trójcy na działkach 24/2 i 23 obrębu 67. Do rejestru zabytków cmentarz nie został wpisany; chroniony rejestrem zespół cmentarno-parkowy leży po przeciwnej, wschodniej stronie alei Zwycięstwa.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Trinitatis w Gdańsku 5070 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Nazwisko rodziny, do której należała jedna z kaplic grobowych, P. Th. Schmidt (1901) zapisuje jako Woluntarski, a Klaudiusz Grabowski (2024), za projektem kaplicy z 1893 roku, jako Wolentarski.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 216; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 63; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska, pozycja 264; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, 1890; „Zielone miasto. Wielka Aleja — lipa”, Gdańskie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Krüger, „Cmentarze przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945. Studium z dziejów kultury funeralnej”, 2021, Wstęp; A. Krüger, wykład „Z dziejów cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945”, 30 października 2019 roku; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; P. Th. Schmidt, „Die St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart”, Danzig 1901, s. 70; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. III, s. 80; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 75; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 170–171.