Gdańsk-Wrzeszcz — kościół Chrystusa

Kościół Chrystusa we Wrzeszczu wzniesiono w latach 1913–1916 jako świątynię ewangelicką dla szybko rosnącego przedmieścia Gdańska. Kamień węgielny położono 4 czerwca 1913 roku, a uroczyste poświęcenie odbyło się 31 lipca 1916 roku. Przy położeniu kamienia węgielnego, w środę przed południem, była obecna żona następcy tronu, która wykonała pierwsze uderzenia młotkiem — doniosła tego dnia berlińska gazeta „Der Tag”. Projekt opracował architekt Hermann Phleps, nadając budowli formy neobarokowe; wieżę wieńczy cebulasty hełm.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära — przed budową tego kościoła — notuje przy parafii ewangelickiej we Wrzeszczu (Danzig-Langfuhr), czyli przy kościele Lutra, księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów od 1896 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K Konf 1896—.”.

Samodzielna parafia powstała przy kościele 1 września 1917 roku, gdy z parafii kościoła Lutra wydzielono część Wrzeszcza położoną po drugiej stronie nasypu kolejowego linii do Sopotu — tak podaje przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku. Pierwszym stowarzyszeniem nowej parafii była założona we wrześniu 1917 roku Frauenhilfe, licząca w 1919 roku 500 członkiń.

Kościół Chrystusa stoi na rogu Bärenweg i Hildebrandtweg; jest otynkowany na biało, a główny portal tworzy nisza z czerwonego porfiru z Rochlitz, z łukiem zdobionym stylizowanymi różami. Ołtarz kościoła Chrystusa wykonano z majoliki kadyńskiej, w tonacji żółtej; w łuku tęczowym namalowano czterech ewangelistów, a w niszy ołtarzowej Zmartwychwstanie. W środkowym oknie kaplicy chrzcielnej umieszczono herb żony następcy tronu, Cecylii, z którego wyrasta krzew róży z imionami jej dzieci; Cecylia podarowała też chrzcielnicę oraz Biblie ołtarzową i ambonową. Przy poświęceniu 31 lipca 1916 roku kazanie wygłosił generalny superintendent Reinhard na tekst 1 Listu do Koryntian 3,10; regularne nabożeństwa zaczęły się 6 sierpnia 1916 roku i powierzono je pastorowi Alfredowi Semrauowi, pierwszemu duchownemu Zachodniopruskiego Prowincjonalnego Stowarzyszenia Misji Wewnętrznej.

Nowa parafia Chrystusa liczyła w 1917 roku około 7000–8000 dusz; 21 października 1917 roku wybrano jej władze, a 27 listopada te wybrały pastora.

8 listopada 1918 roku powstało parafialne stowarzyszenie mężczyzn, liczące w 1919 roku ponad 370 członków; parafię podzielono na 30 okręgów, a szkółkę niedzielną odwiedzało przeciętnie 400–500 dzieci. Parafia wydawała własne pismo „Glaube und Heimat”, docierające do 600 rodzin, a mieszanym chórem kościelnym kierował organista Wilms. W 1919 roku pastorem był Alfred Semrau, mieszkający przy Schwarzer Weg 4, zarazem kierownik Ewangelickiego Związku Prasowego dla Prus Zachodnich.

W październiku 1919 roku „Jeversches Wochenblatt” doniosło, że w czwartek rano na samym szczycie wieży kościoła Chrystusa zawisła czarno-biało-czerwona flaga; jej autor najwyraźniej wspiął się po przewodzie piorunochronu, biegnącym po zewnętrznej stronie wieży, i przymocował ją na górnym końcu trzymetrowego krucyfiksu.

Wrzeszcz na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku był jednym z najszybciej rosnących przedmieść Gdańska, a tamtejsza społeczność ewangelicka liczyła do kilkunastu tysięcy osób i miała dwa kościoły: starszy kościół Lutra z lat 1896–1899 i młodszy kościół Chrystusa. Trójnawowy korpus mieścił liczne grono wiernych, mieszkających przede wszystkim na północ od linii kolejowej. W uroczystości poświęcenia uczestniczyła para książęca — następca tronu niemieckiego Wilhelm Hohenzollern z małżonką Cecylią Meklemburską, która ufundowała wyposażenie liturgiczne, między innymi chrzcielnicę. Wnętrze zdobiły organy.

W 1924 roku poświęcono tu dwa „dzwony pamięci” poległych w pierwszej wojnie światowej — pierwsze takie w Wolnym Mieście Gdańsku.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia Chrystusowa we Wrzeszczu liczyła wtedy 10 114 ewangelików, a pastorami byli lic. Alfred Semrau (od 1918 roku) i Franz Petzold (od 1925 roku). Parafia nie miała własnego cmentarza i korzystała z prawa gościnnego na cmentarzu świętej Katarzyny przy Große Allee 29.

W 1945 roku kościół wyszedł z wojny z ubytkami w dachu, wybitymi oknami i uszkodzonymi organami. Żołnierze radzieccy urządzili w nim przejściowy obóz jeńców niemieckich. Kościół opróżniono na prośbę jezuity, ojca Brunona Pawelczyka. Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 290) Pawelczyk przybył do Gdańska 8 kwietnia 1945 roku, 11 kwietnia zamieszkał we Wrzeszczu i zabiegał u władz sowieckich o usunięcie obozu z kościoła, a 12 kwietnia uzyskał ustne pozwolenie władz miejskich Gdańska na zajęcie i otwarcie świątyni. Pawelczyk poświęcił kościół 15 kwietnia pod nowym wezwaniem świętego Andrzeja Boboli. Ustną decyzję władz miejskich, oddającą kościół jezuitom, potwierdził 20 kwietnia 1945 roku wojewoda S. M. Okęcki, a 29 maja 1945 roku prezydent Gdańska (s. 290). Parafię jezuici objęli 5 sierpnia tego roku i prowadzą ją do dziś, a właścicielami świątyni są od 29 czerwca 1971 roku.

Prawnymi użytkownikami kościoła jezuici stali się w 1949 roku: według Szczudłowskiego (s. 290–291) władze prowincjalne Towarzystwa Jezusowego wystąpiły do Ministerstwa Administracji Publicznej o przekazanie kościoła zakonowi na własność; Zarząd Miejski opowiadał się za oddaniem go w zarząd i użytkowanie Kurii Biskupiej Gdańskiej, Urząd Wojewódzki Gdański — jezuitom, i 24 września 1948 roku ministerstwo przychyliło się do wniosku urzędu. Na tej podstawie 11 lutego 1949 roku spisano protokół zdawczo-odbiorczy numer 97, którym polska prowincja jezuitów, reprezentowana przez ojca Hugona Kwasa, przejęła w bezpośredni zarząd i użytkowanie kościół przy ulicy Mickiewicza 11.

O zwrot kościoła polskim luteranom starał się w 1952 roku pastor E. Dietz — bezskutecznie, tak samo jak przy sąsiednim kościele Lutra, o który upominał się w latach 1946–1947.

Parafia należy do dekanatu Gdańsk-Wrzeszcz archidiecezji gdańskiej. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1708 decyzją z 19 maja 2000 roku; tym samym numerem objęto pastorówkę, dziś dom zakonny jezuitów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego ze źródeł świątynia powstała jako kościół ewangelików reformowanych, którzy w Prusach należeli do Kościoła unijnego; w pozostałych źródłach tego nie znaleziono. Świątynia bywa datowana na wiek XIX, a pozostałe źródła podają budowę w latach 1913–1916.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 21 769 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 22 053 dusze.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 85, 86, 87, 218; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 86–87; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 289–291; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014; „Wrzeszcz”, Encyklopedia Gdańska; „Kościół świętego Andrzeja Boboli w Gdańsku”; „Kościoły Wrzeszcz”, danzig-online.pl; „Christuskirche in Langfuhr”, forum źródłowe danzig.de; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 13; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; „Der Tag” (Berlin), 4 czerwca 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Jeversches Wochenblatt”, 11 października 1919 roku, s. 2 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal).