Gdańsk-Wrzeszcz — kościół Lutra

Kościół Lutra stoi przy ulicy Matejki 17 we Wrzeszczu i służy dziś jako rzymskokatolicki kościół garnizonowy pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Wraz z pastorówką, dawnym cmentarzem kościelnym i ogrodzeniem tworzy zespół wpisany 30 grudnia 2016 roku do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1937. Obiekt jest zachowany i czynny.

Wrzeszcz, po niemiecku Langfuhr, rósł na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku szybciej niż którekolwiek inne przedmieście Gdańska, a wraz z nim rosła potrzeba własnego kościoła. Parafię ewangelicką utworzono tu w 1896 roku dla mieszkańców należących dotąd do parafii Bożego Ciała oraz dla żołnierzy wyznania ewangelickiego z koszar huzarów. Zanim stanął kościół, nabożeństwa odprawiano tymczasowo w budynku szkolnym: księga adresowa Gdańska z 1897 roku notuje „Kirche in Langfuhr (provisorisch im Schulgebäude)” z pastorem Lutzem. Własne księgi metrykalne parafia prowadziła od roku swojego powstania, czyli od 1896 roku; podaje to spis ksiąg kościelnych Prus Zachodnich Maxa Bära z 1908 roku.

Świątynię zaprojektował meklemburski architekt Gotthilf Ludwig Möckel (1838–1915) z Bad Doberan — projekt był gotowy już w styczniu 1896 roku; pracami kierował architekt Gebhardt, a nadzór sprawował gdański radca budowlany Fehlhaber. Sama budowa, ukończona w 1899 roku, trwała około półtora roku i kosztowała około 250 000 marek. Kościół zbudowano w formach neogotyckich, wzorowanych na wczesnym gotyku, ale już z myślą o liturgii ewangelickiej, co odróżniało go od adaptowanych średniowiecznych świątyń Gdańska: miał wyodrębnioną przestrzeń ołtarzową i osobną kaplicę chrzcielną. Mieścił około 800 miejsc siedzących, w tym 225 na emporach. Patronką budowy była cesarzowa Augusta Wiktoria, żona Wilhelma II, reprezentowana przy poświęceniu przez barona von Mirbacha; to ona ufundowała witraże prezbiterium ze scenami z życia Chrystusa. Konsekracja odbyła się 6 października 1899 roku.

Pastorówkę — dziś plebanię — wzniesiono w 1900 roku. Piotr Birecki podaje szczegóły organów z 1899 roku: miały dwa manuały, pedał i 28 głosów, prospekt zaprojektował Möckel, a całość — z prospektem za 1488 marek, złoceniami i silnikiem dmuchawy firmy Siemens & Halske za 1250 marek — kosztowała 9293 marki. Katalog reklamowy elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” z 1908 roku, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, wymienia te organy z 1899 roku wśród dzieł zakładu prowadzonego przez Eduarda Witteka i podaje dla nich 25 głosów oraz napęd elektryczny.

Prasa z lat 1898–1899 opisuje udział pary cesarskiej dokładniej. Na początku marca 1898 roku „Berliner Morgen-Zeitung” pisała, że cesarz dał 20 000 marek na kościół we Wrzeszczu, który miał służyć nabożeństwom wojskowym, i że jego udział w położeniu kamienia węgielnego nie jest wykluczony. W wiadomości z Berlina z 12 maja 1898 roku „Reichsbote” podał, że na uroczystość położenia kamienia węgielnego cesarzowa przysłała gminie telegram z życzeniami, a zgromadzenie odpowiedziało jej telegramem hołdowniczym.

Jesienią 1899 roku „Westdeutsche Zeitung” przytoczyła opowieść z rejsu cesarza: gdy jego jacht „Hohenzollern” wpływał w drodze powrotnej na redę Nowego Portu, Wilhelm II pokazał otoczeniu widoczny z morza krzyż na wieży nowego kościoła we Wrzeszczu i wyjaśnił, że gdy przedłożono mu plany budowy, własnoręcznie narysował wieżę znacznie wyższą, aby krzyż na jej szczycie był widoczny z morza i witał marynarzy wpływających do portu „pierwszym pozdrowieniem z niemieckiej ojczyzny”; krzyż nazwano odtąd „Kaiserkreuz”.

Według „Reichsbote” przy poświęceniu kościoła 6 października 1899 roku w południe cesarzową reprezentował baron von Mirbach z jej dworu, a obecni byli także nadprezydent von Goßler i generał dowodzący von Lentze; cesarzowa przysłała gminie z Kadyn telegram z życzeniami. Z tej okazji podarowała kościołowi cenną Biblię ołtarzową z dedykacją na karcie tytułowej i wersetem z Księgi Ezechiela 34,16, generalnemu superintendentowi Döblinowi dała swój portret z własnoręczną dedykacją i podpisem, a podmajstrzemu murarskiemu Klausenowi — złotą szpilkę do krawata z jej monogramem wysadzanym brylantami. Wiosną 1900 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” podała, że zmarła w wieku 93 lat pani von Manstein z domu baronówna von Puttkamer, pochowana 5 kwietnia we Wrzeszczu, przekazała darowizny pułkowi, w którym służył jako oficer jej zmarły mąż, i nowo zbudowanemu kościołowi ewangelickiemu we Wrzeszczu.

Berlińska „Deutsche Bauzeitung” opisała ukończony kościół w 1901 roku: Wrzeszcz, który w 1880 roku był niewielką osadą, liczył wtedy z okolicznymi wsiami blisko 20 000 mieszkańców, z czego 13 000 ewangelików. Dwunawowy kościół zajmuje około 700 metrów kwadratowych; dzwonnicę postawiono na narożniku działki, przy skrzyżowaniu ulic, a jej hełm, kryty miedzią, sięga 65 metrów. Nawy przekrywają sklepienia krzyżowe — w nawie głównej na wysokości 16 metrów, w bocznej 10 metrów — a obszerną emporę organową przewidziano także na koncerty kościelne. Elewacje wymurowano z czerwonej cegły licówki z glazurowanymi kształtkami z zakładów w Siegersdorfie, dachy pokryto ciemnoniebieską glazurowaną dachówką śląską, a kościół ogrzewano powietrzem z pieca pod prezbiterium. Witraże wykonał nadworny dostawca Ferdinand Müller z Quedlinburga, a ołtarz i ambonę wyrzeźbił Albert Kasch z Doberanu.

Przy prezbiterium mieściła się sala konfirmacyjna na stu dzieci.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że z powodu gwałtownego wzrostu liczby wiernych 1 września 1917 roku parafię podzielono: część Wrzeszcza po drugiej stronie linii kolejowej, w stronę Brzeźna, utworzyła samodzielną parafię przy kościele Chrystusa. Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pierwszym pastorem był Lutze, a drugim Dannebaum; przy parafii pracowały trzy siostry parafialne i diakon. Księgi adresowe z lat 1905 i 1910 umieszczają kościół na rogu ulic Johannisberg i Johannistal, a parafii przypisują własny cmentarz przy Wielkiej Alei, między Małym Placem Ćwiczeń (Kleiner Exerzierplatz) a torami kolei Gdańsk–Wrzeszcz, przylegający do trzech połączonych cmentarzy. Klaudiusz Grabowski (2024), powołując się na pracę Jana Daniluka z 2020 roku, pisze, że parafia Lutra miała udział w założeniu cmentarza centralnego Srebrzysko.

Według pastora Dannebauma gminę wrzeszczańską odłączono od parafii Bożego Ciała w 1896 roku i początkowo zarządzano nią jako okręgiem wikariackim; samodzielność otrzymała 1 października 1898 roku, licząc wtedy około 5000 dusz. Wieża kościoła Lutra mieści w przyziemiu kaplicę chrzcielną z witrażem „Chrzest Chrystusa”; w przedsionku wisi płaskorzeźba Lutra z piaskowca, dar radcy budowlanego Rehberga, a szczyt głównego wejścia zdobią posągi apostołów Piotra i Pawła. Z trzech dzwonów kościoła Lutra dwa największe przepadły w czasie pierwszej wojny światowej. Nawę oświetlają trzy wielkie witraże ufundowane przez parafian: „Kazanie na Górze”, „Samarytanka przy studni” i „Setnik z Kafarnaum”; ambona ma rzeźbione symbole ewangelistów, a piaskowcowy ołtarz — bogatą gotycką nadbudowę z wizerunkami ewangelistów i wysokim krzyżem.

Organy kościoła Lutra zbudowała firma Terletzki z Elbląga; z prezbiterium przechodzi się do sali konfirmacyjnej z witrażem „Dwunastoletni Jezus w świątyni” i do zakrystii, a stamtąd do ogrodu z plebanią, którą w stylu kościoła zaprojektował także Möckel.

Parafia Lutra urosła z 5000 dusz w 1896 roku do 24 000 w 1917 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje dla niej 4875 ewangelików; parafia nie miała patrona, a pastorem był od 1896 roku Lutze. W pierwszą niedzielę Adwentu 1900 roku pastor Dannebaum założył przy parafii Ewangelickie Stowarzyszenie Mężczyzn i Młodzieńców, które w 1908 roku zbudowało dom stowarzyszenia przy Friedenssteg 8 z salą dzieloną przesuwanymi drzwiami. „Frauenhülfe Luther”, założona w 1910 roku, urządziła w czasie wojny w salach stowarzyszenia lazaret pomocniczy na 30 łóżek, w którym do 1917 roku leczono ponad 2000 rannych i chorych; obok niej działało Stowarzyszenie Diakonii Parafialnej, utrzymujące stację diakonis przy Hauptstraße 99.

Księga adresowa z 1918 roku notuje przy kościele cotygodniowe nabożeństwo wojenne (Kriegsandacht) w środy o piątej po południu, a kościelnego, pierwszego organistę, posługacza kościelnego, diakona parafialnego i dwie z czterech sióstr parafialnych — jako przebywających na wojnie („im Felde”).

Była najstarszą parafią we Wrzeszczu i istniała do 1945 roku; obejmowała około 13 000 wiernych, a w międzywojniu była jedną z dwóch największych parafii ewangelickich Gdańska. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia przy kościele Lutra we Wrzeszczu liczyła wtedy 18 073 ewangelików, a pastorami byli Karl Lutze (od 1896 roku) i Alfred Dannebaum (od 1901 roku).

W latach 1930–1942 pastorem tej parafii był Kurt Walter (1892–1963), urodzony w Wisłoujściu. Od 1934 roku przewodniczył gdańskiemu Kościołowi Wyznającemu, który nie godził się na podporządkowanie Kościoła narodowemu socjalizmowi; liczbę jego członków, którzy przystąpienie poświadczali podpisaniem „czerwonej karty”, Walter szacował na około pięć tysięcy osób. W jego parafii spotykał się studencki krąg biblijny. Za swoją działalność był więziony. We wtorek wielkanocny, 7 kwietnia 1942 roku, gestapo aresztowało go ponownie; do końca wojny przebywał w obozie w Dachau.

Pastor kościoła Lutra Paul Heck zmarł 28 marca 1945 roku, w dniu zajęcia Gdańska. Według nekrologu, który rodzina ogłosiła w październiku 1945 roku w „Neuer hannoverscher Kurier”, spoczął wraz z innymi członkami parafii w ogrodzie plebanii.

Kościół przetrwał walki 1945 roku niemal nienaruszony — brakowało mu jedynie szyb. Za zgodą zarządu miejskiego z 29 maja 1945 roku kapelan wojskowy ksiądz Władysław Żebracki objął go jako świątynię garnizonową. Jeszcze w 1945 roku kościół poświęcono; kto poświęcał, Piotr Szczudłowski (1995, s. 288) nie podaje. O zwrot świątyni polskim luteranom starał się w latach 1946–1947 pastor E. Dietz.

Według Szczudłowskiego (s. 288–289) wojewoda gdański powiadomił go, że kościół użytkuje katolickie duszpasterstwo wojskowe i z tego powodu nie może być przekazany innemu wyznaniu, a w opinii wysłanej do Ministerstwa Administracji Publicznej 31 grudnia 1947 roku Urząd Wojewódzki Gdański uzależnił pozytywne załatwienie wniosku pastora od decyzji Ministerstwa Obrony Narodowej. Władze wojskowe nie wyraziły chęci likwidacji ośrodka duszpasterstwa garnizonowego: 16 lutego 1948 roku generalny dziekan wojska, ksiądz W. Pyszkowski, wystąpił do Ministerstwa Ziem Odzyskanych o przydzielenie kościoła Generalnemu Dziekanatowi, a Ministerstwo Administracji Publicznej zgodziło się przekazać go w zarząd Ministerstwa Obrony Narodowej, o czym 18 maja 1948 roku powiadomiono Główny Urząd Likwidacyjny w Łodzi i Urząd Wojewódzki w Gdańsku.

Protokołem z 4 lutego 1949 roku obiekt przeszedł w zarząd wojska jako kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W połowie lat sześćdziesiątych Kuria Biskupia Gdańska bezskutecznie starała się o przekazanie jej kościoła (s. 289). Starania pastora Dietza nie powiodły się — tak samo jak w wypadku sąsiedniego kościoła Chrystusa, o który upominał się w 1952 roku. Drugim dużym kościołem ewangelickim dzielnicy był bowiem neobarokowy kościół Chrystusa, wzniesiony w latach 1913–1916 według projektu Hermanna Phlepsa, po 1945 roku przejęty przez jezuitów jako kościół świętego Andrzeja Boboli przy ulicy Mickiewicza.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Gdańsk-Wrzeszcz (Danzig-Langfuhr) 22 053 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Piotr Birecki podaje wysokość wieży 66 metrów, a „Deutsche Bauzeitung” z 1901 roku — 65 metrów. Według przewodnika „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku Alfreda Dannebauma powołano na drugiego duchownego 1 czerwca 1900 roku, a almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z 1927 roku podaje go jako pastora od 1901 roku.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 81, 82, 83, 84; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 83; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 288–289, 291; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222, 291; „Kościoły Wrzeszcz”, danzig-online.pl; „Evangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig”, relacja z 1901 roku, lokalgeschichte.de; J. Daniluk, „Historia ewangelickiej parafii Lutra w Gdańsku-Wrzeszczu”, Gdański Rocznik Ewangelicki XIV (2020); L. Żukowska, „Kurt Walter — przywódca Kościoła Wyznającego w Wolnym Mieście Gdańsku 1934–1942”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 134–135, 140, 144; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gdańsk; „Evangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig”, „Deutsche Bauzeitung” 35 (1901), s. 503–504; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 12–13; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1905, cz. IV, s. 61, 64; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 67; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; „Berliner Morgen-Zeitung”, 1 marca 1898 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 13 maja 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Westdeutsche Zeitung”, 29 września 1899 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 października 1899 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 12 października 1899 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 8 kwietnia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Neuer hannoverscher Kurier”, 12 października 1945 roku, s. 4 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 58; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 28; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 161–163.