Gdańsk-Wrzeszcz — prawosławna cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy (d. ewangelicka kaplica cmentarna)

Budynek stanął w latach 1913–1914 we Wrzeszczu Górnym, przy dzisiejszej ulicy Traugutta, na stoku Góry Szubienicznej — jako miejskie krematorium gdańskie z ewangelicką kaplicą cmentarną. Projekt opracował w 1912 roku gdański inspektor budowlany Richard Dahne, a budowę nadzorował radca budowlany Karl Fehlhaber. Powstał zespół ceglanych budynków o formach nawiązujących do średniowiecza, neogotyckich w całości i neoromańskich w szczegółach; obok stanęły zabudowania gospodarcze z kostnicą oraz dom mieszkalny. W przyziemiu mieściło się krematorium, a na wyższych kondygnacjach kaplica pogrzebowa, sala przygotowań i biura. Krematorium wraz z cmentarzem krematoryjnym oddano oficjalnie do użytku 26 października 1914 roku. Pierwszej kremacji dokonano 30 października 1914 roku.

Odejście od wielowiekowej praktyki pogrzebu tłumaczono względami higienicznymi i oszczędnością miejsca na cmentarzach, a nowa forma pochówku zyskiwała zwolenników mimo oporu tradycjonalistów. W 1914 roku dokonano 16 kremacji, w 1920 roku 165, w 1927 roku 614, a pod koniec 1936 roku średnio 70 miesięcznie. „Gdańskie Miniatury” podają 211 kremacji w 1922 roku, czyli 3,5 procent zmarłych w mieście. Gdy cmentarz przy krematorium zapełnił się grobami urnowymi, dalsze pochówki prowadzono powyżej, na Górze Szubienicznej. Działalność zakładu przerwał rok 1945.

Po wojnie, gdy niemiecka ludność ewangelicka opuściła miasto, zespół przeszedł na własność państwa i znalazł się w gestii Centralnego Zarządu Cmentarzy. Rozważano wznowienie kremacji, na co nowi mieszkańcy Gdańska reagowali niechętnie. Popularne opracowanie miejskie podaje, bez wskazania lat i bez odwołania do dokumentu, że kompleks przekazano w dzierżawę parafii ewangelicko-augsburskiej. Piotr Szczudłowski (1995, s. 289) przytacza informację, którą Urząd Wojewódzki Gdański przekazał pod koniec 1947 roku Ministerstwu Administracji Publicznej: ewangelicy mają kościół w Sopocie, a we Wrzeszczu użytkują wydzierżawioną kaplicę; o którą kaplicę chodzi, autor nie podaje.

W 1953 roku kaplicę przejęła parafia prawosławna. W gestii parafii prawosławnej jest od 1983 roku całe dawne krematorium. W kaplicy urządzono cerkiew świętego Mikołaja Cudotwórcy, dziś pełniącą funkcję konkatedry. Świątynię uzupełniono o kopuły cebulaste, łącząc zachodni, ceglany historyzm z rosyjsko-bizantyjskim wystrojem prawosławnym.

Dolną, starszą część cmentarza zlikwidowano w końcu lat sześćdziesiątych XX wieku (według „Gdańskich Miniatur” w 1968 roku) i urządzono na niej park imienia 25-lecia PRL, dziś park imienia Romualda Traugutta. Górna część, o powierzchni 0,75 hektara, z pochówkami z lat 1932–1944, likwidacji uniknęła. Zachowało się na niej ponad sto skromnych nagrobków, głównie ze sztucznego kamienia, o świeckich napisach, z nazwiskami niemieckimi i polskimi. W latach 2007–2008 wstępnie uporządkowały ją służby komunalne i młodzież z Gimnazjum numer 29 w Gdańsku.

Obiekt jest zachowany. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1580 z 8 lutego 1996 roku jako zespół domu pogrzebowego przy ulicy Traugutta 45, obejmujący kaplicę i krematorium (dziś świątynię prawosławną), kostnicę (obecnie dom parafialny), dwa budynki gospodarcze i dom mieszkalny. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy parafii ewangelickiej we Wrzeszczu (Danzig-Langfuhr), czyli przy parafii kościoła Lutra, księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów od 1896 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Agnieszka Rapicka datuje budowę krematorium miejskiego przy ulicy Traugutta na lata dwudzieste XX wieku, a Andrzej Januszajtis — na 1914 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 21 769 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 22 053 dusze.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; „Cerkiew świętego Mikołaja Cudotwórcy”, serwis miejski Gdańska; „Wrzeszczańskie Państwo Umarłych”, Instytut Langfuhr; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytków oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Inne”, cmentarze-gdanskie.pl; „Zielone miasto. Wielka Aleja — lipa”, Gdańskie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Rapicka, „Gdańskie cmentarze, których już nie ma”, gdansk.pl (pierwodruk: „30 Dni” 2000, nr 3); A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 289.