Gdańsk-Zaspa — dawny miejski cmentarz ubogich (Lazarett-Kirchhof Saspe), dziś Cmentarz Ofiar Hitleryzmu

Cmentarz na Zaspie, przy dzisiejszej ulicy Bolesława Chrobrego, założono jako miejski cmentarz dla ubogich. Miasto kupiło grunt 2 października 1894 roku w związku z zamknięciem cmentarza lazaretowego przy Wielkiej Alei, a cmentarz otwarto 11 lutego 1895 roku przy drodze z Wrzeszcza do Brzeźna. W latach 1899–1939 nosił nazwę Städtischer Armen-Lazarett-Kirchhof für den Stadtbezirk Danzig, potocznie Lazarett-Kirchhof Saspe albo Armenfriedhof. Chowano tu tych, których rodzin nie było stać na pogrzeb, a także samobójców, topielców, więźniów i żołnierzy. Gdańska księga adresowa z 1910 roku wymienia go w wykazie cmentarzy ewangelickich jako „Städt. Lazarett-Kirchhof für den Stadtbezirk Danzig, an der Brösener Chaussee bei Saspe”. Zajmuje 3,3 hektara na planie nieregularnego czworoboku, podzielonym na kwatery dwiema prostopadle krzyżującymi się alejami; główna brama prowadzi od ulicy Chrobrego.

Od 4 września 1939 roku chowano tu poległych, rozstrzelanych i zamordowanych w obozach, zwykle w zbiorowych mogiłach; na cmentarzu dokonywano też egzekucji. W 1951 roku teren uporządkowano i podzielono na 55 kwater. Dziś jest to Cmentarz Ofiar Hitleryzmu, wpisany 8 grudnia 2021 roku do rejestru zabytków jako cmentarz — pomnik bohaterów II wojny światowej „Zaspa” (numer A-1990). Klaudiusz Grabowski (2024) podaje, że w aktach cmentarza w archiwum Wydziału Urbanistyki i Architektury Urzędu Miasta Gdańska zachował się projekt pierwszej, niezrealizowanej aranżacji mauzoleum z 1948 roku, autorstwa architekta miejskiego Waleriana Spisackiego.

Według Grabowskiego w latach osiemdziesiątych XX wieku cmentarz wpisano do ewidencji zabytków i opracowano dla niego studium historyczne (G. Olszewska-Hellmann, Z. Grochowska, 1987, w zbiorach gdańskiego oddziału Narodowego Instytutu Dziedzictwa); materiały do projektu cmentarza z lat osiemdziesiątych zachowały się w aktach Biura Projektów Budownictwa Komunalnego w Archiwum Państwowym w Gdańsku, a uporządkowanie terenu w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dokumentują akta Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa wydała ponadto dwie niedatowane pocztówki z widokiem cmentarza, ze zdjęciami Franciszka Krasiewicza.

🟡 Źródła różnią się co do wyznaniowego charakteru cmentarza: gdańska księga adresowa z 1910 roku wymienia go w wykazie cmentarzy ewangelickich, a Roman Majchrowicz w „Naszym Gdańsku” z 2003 roku pisze, że cmentarz ten nie należał do żadnej gminy wyznaniowej, a chowano na nim na koszt miasta zmarłych w przytułkach i więzieniach, straconych wyrokami sądów i samobójców.

Źródła: hasło „Cmentarz na Zaspie”, Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), oprac. J. Labenz; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 15), oraz spis mieszkańców i instytucji, hasło „Lazarett”; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, poz. A-1990; R. Majchrowicz, „Pamięci pokoleń gdańszczan”, „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 9; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159, 165–167, 172.