Gdańsk — Kościół św. Katarzyny

Kościół świętej Katarzyny przy ulicy Podmłyńskiej jest najstarszą farą gdańskiego Starego Miasta. Od 1555 do 1945 roku była to luterańska świątynia parafialna; dziś należy do karmelitów jako kościół rektorski, filialny parafii świętej Brygidy, a w wieży mieści się Muzeum Zegarów Wieżowych. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia budowlę pod numerem A-417, wpisaną 24 lutego 1967 roku.

Według podania kościół zbudowali książęta Pomorza Gdańskiego około 1185 roku, ale pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1263. Część opracowań datuje budowę na lata 1227–1239, a rozbudowę na okres po 1379 roku. Według Harnocha, gdy Krzyżacy zniszczyli w 1308 roku stare miasto, kościół padł razem z nim, ale Zakon wkrótce odbudował go własnym kosztem; obecna budowla wraz z dolną częścią wieży powstała w latach 1326–1330, a chór z trzema szczytami około 1420 roku. Wilhelm Friz, który w 1920 roku ogłosił badania murów kościoła, uznał, że pierwotnie była to trójnawowa pseudobazylika — trzy nawy pod wspólnym dachem dwuspadowym — z niższym prezbiterium; według niego kościół stał już przed zniszczeniem Starego Miasta przez Krzyżaków, w halę przebudowano go przed 1380 rokiem, z którego pochodzą kaplice, a chór północny dobudowano w 1400 roku.

Parafia była bogata: jej okręg sięgał od Oliwy po Chełm, a ona sama utrzymywała czternastu kanoników i osiemdziesięciu księży, obsługujących ołtarz główny i siedemnaście innych ołtarzy. W źródłach proboszcza świętej Katarzyny, zwanego zwykle plebanus in gdano, wymieniano jako świadka w sprawach sądowych; bywał on także kanclerzem księcia pomorskiego. Sąsiedztwo dwóch far bywało ciasne: 11 czerwca 1363 roku komtur gdański Giselbert von Dudulsheim rozsądzał spór między proboszczami kościoła Mariackiego i świętej Katarzyny. Zasięg parafii wykraczał daleko poza mury — 28 listopada 1391 roku biskup nominat włocławski Henryk zatwierdził rozporządzenia, jakie chełmiński kanonik Marcin i proboszcz świętej Katarzyny wydali dla ubogich mieszkających na przedmieściu przy świętym Jerzym. Wspierającym to dzieło przyrzekł czterdzieści dni odpustu.

M. G. Löschin, który w 1815 roku ogłosił w gdańskim tygodniku „Gedana” cykl o dziejach tutejszych kościołów, przytacza za dawnymi kronikami, że kościół świętej Katarzyny był najstarszym w Gdańsku: powstał razem ze Starym Miastem albo niewiele później, gdy pomorski książę Subislav w 1175 roku przeniósł dawną osadę w pobliże zamku. Długo był jedynym kościołem w mieście; poza nim, w szczerym polu, stała tylko kaplica świętego Mikołaja, tam gdzie w 1227 roku postawiono kościół dominikanów; kaplicę nazywano wtedy kościołem braci, a kościół świętej Katarzyny kościołem mieszczan. Dziesięć kaplic zbudowały według Löschina kolejno cechy, między innymi garbarzy, sukienników i stolarzy, a cechy krawców, kowali, koszykarzy i rzeźników miały własne ołtarze przy filarach; z tych małych ołtarzy w 1815 roku zostały tylko nieliczne szczątki.

Dawny ołtarz główny nazywano ołtarzem Bractwa Zwiastowania Najświętszej Marii Panny. Do okręgu parafialnego należały według niego całe Stare Miasto, Siedlce (Schidlitz), Sandgrube, Zaroślak (Petershagen), Chełm (Stolzenberg) i wiele wsi, z których dziewięć, między innymi Orunia, Ujeścisko (Wonneberg) i Rokitnica (Müggenhall), było tu przypisanych jeszcze w 1580 roku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) przed Reformacją proboszcz kościoła świętej Katarzyny był zazwyczaj dziekanem i oficjałem gdańskim; w czasie Reformacji świątynia przeszła w ręce protestantów, a prawo patronatu należało do magistratu. Proboszczem świętej Katarzyny był też Georgius Grewe, oficjał pomorski, który testamentem przeznaczył mszał gnieźnieńsko-krakowski z 1492 roku dla ołtarza świętego Antoniego w kościele świętego Jana; jak pisze Beata Gryzio, jego następcą na oficjalacie był Nicolaus Schwichtenberg.

Według Sławomira Kościelaka w przededniu Reformacji parafią zawiadywał Albert Bischof, syn burmistrza Filipa i przedstawiciel rodu konkurencyjnego wobec Ferberów, który przebywał głównie na Warmii i w Inflantach. Pismem datowanym we Fromborku 11 grudnia 1521 roku dziękował radzie za pomoc w zarządzaniu parafią na odległość i z góry prosił, by w przyszłości przekazano ją jego bratu albo któremuś z siostrzeńców. Wikarym był w 1521 roku Georg Musky, a kapelanem Joannes Krusze (Cruze), w 1519 roku prokurator w konsystorzu gdańskim i pomorskim. Harnoch podaje, że to tutaj osadzono pierwszego ewangelickiego duchownego Gdańska. Jakuba Heggego, zwanego też Finkenblockiem, powołano w 1525 roku na stałego duchownego przy świętej Katarzynie, ale już w 1526 roku musiał wraz z innymi opuścić miasto.

Jak przypomina Julia Możdżeń, kronikarz Bernt Stegmann uważał Heggego, Johanna Francka i jego kapelana Michała za największych bluźnierców: mieli oni rozbić tabernakulum w kościele świętej Katarzyny i niszczyć kaplice, ołtarze, obrazy i rzeźby. Heggego wybrał lud, a ta sama elekcja obsadziła naraz pięć kościołów miasta: przy świętym Janie stanął Paul Grunwald, przy świętym Bartłomieju Matthias Bienwald, przy świętej Barbarze Jakub Möller, a przy świętych Piotrze i Pawle Ambroży Hitfeld. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku kierowała żebraków mówiących po polsku na kazania do kościoła świętego Jakuba albo świętej Katarzyny; w 1552 roku polskiego duchownego przy świętej Katarzynie odprawiono, a W. Faber przypuszcza, że polskie kazania przeniesiono wtedy do kaplicy świętej Anny i do kościoła szpitalnego Świętego Ducha.

Hermann Freytag podaje nazwiska kilku duchownych tej parafii. Jej dawny proboszcz Heinrich vom Stein (de Lapide), kanonik włocławski, nosił w 1398 roku tytuł oficjała gdańskiego, a proboszcz Johannes Hildebrand w 1406 roku — oficjała na Pomorzu. Po bulli z 1429 roku, która nakazywała ustanowić dla Gdańska oficjała mieszkającego w mieście, urząd ten sprawował wkrótce proboszcz Nikolaus Cobelaw, kapłan zakonu krzyżackiego.

W 1529 roku parafię otrzymał Georg Donner, dotąd pisarz rady; biskup początkowo odmawiał jego ustanowienia, bo uważał go za podejrzanego w sprawach wiary, w końcu jednak się zgodził i pozwolił, by wyświęcił go biskup Brask z Linköping, przebywający wtedy w Gdańsku jako uchodźca. W 1549 roku powołano tu Johanna Forchtesnichta, człowieka już w podeszłym wieku, wcześniej proboszcza w Pruszczu Gdańskim. Burmistrz Johann von Werden pisał 20 listopada 1549 roku, że właściwie nie należałoby dawać mu tego kościoła, ale wobec braku wyboru trzeba brać, kogo można dostać; Forchtesnicht pozostał tu, po przywileju religijnym z 1557 roku ożenił się i zmarł około 1559 roku.

W 1565 roku pastorem został Johannes Müller z Borny, który zmarł tu w 1569 roku.

Od 1555 roku działał tu Gregorius Wagner z Reszla; ułożył modlitwę kościelną czytaną po kazaniu we wszystkich kościołach, dziękczynną za czyste Słowo i proszącą, by Bóg dał także właściwe używanie sakramentu pod dwiema postaciami. Gregorius Wagner, doktor teologii, przyszedł do kościoła w 1555 roku z uniwersytetu we Frankfurcie. W latach 1557–1562 pracował tu Johannes Frisch, przeniesiony od świętej Barbary.

W 1561 roku rada osadziła przy świętej Katarzynie, jako następcę Morgensterna, Autora Lindemanna z Brunszwiku — dawnego duchownego z Rostocku, poleconego jej listem z 1 sierpnia 1560 roku. Zwlekała z tym, bo Lindemann, jak wszyscy przybysze z Rostocku, mówił po dolnoniemiecku, a w Gdańsku chciano słyszeć z ambony język górnoniemiecki, „do którego lud od wielu już lat zupełnie przywykł”; właśnie w tych latach dolnoniemiecki, jeszcze około 1525 roku powszechny, znika z gdańskiego piśmiennictwa. Lindemann umarł jesienią 1564 roku.

Parafia liczyła 13 000 dusz w mieście i 350 poza nim i miała trzy cmentarze.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, wymienia świętą Katarzynę wśród kościołów Gdańska zajętych przez protestantów. Wizytator wyliczył trzynaście kościołów i kaplic, a listę zamknął jednym zdaniem: „wszystkie sprofanowane i zajęte przez osiadłych heretyków”. W rękach katolickich pozostały według tego zapisu tylko trzy: Najświętszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikanów i klasztor mniszek. Zapis ma charakter zbiorczy i obejmuje stan całego miasta; wizytator odnotował przy tym, że Gdańsk w murach i poza nimi liczy szesnaście kościołów. Dwóch określeń z jego listy, s. Petri in Zelestal i s. Barbarae in Długawieś, nie da się rozwinąć, bo są zniekształcone.

Rękopis Ephraima Praetoriusa zachował wiadomość z dawnych rachunków kościoła świętej Katarzyny. Gdy w 1587 roku spłonął sąsiedni kościół i klasztor brygidek, na kościele świętej Katarzyny postawiono sześciu ludzi, by bronili go przed ogniem; wydatek na nich zapisano w rachunkach pod tym właśnie rokiem. Na tej podstawie Praetorius przyznał rację Curickemu, który datował pożar klasztoru na 16 lutego 1587 roku; wspomniany przez niego królewiecki podręcznik (Königsberger Handbüchlein) podawał 16 stycznia 1586 roku.

W kościele przechowywano oprawioną kartę pergaminową z liczbą komunikujących w każdym roku od 1598 do 1653 roku — od 989 do 14 530 osób. Magister Daniel Dilger pracował przy kościele świętej Katarzyny w latach 1597–1626, od 1605 roku jako pastor, potem przeniesiono go do kościoła Mariackiego; zmarł 26 lutego 1645 roku w wieku 73 lat. Późniejsi duchowni byli zarazem profesorami Gimnazjum Akademickiego, jak Johannes Mochinger (1629–1652), którego pomnik i płyta nagrobna zdobią kościół; Michael Albinus (1638–1653) zainicjował opiekę nad sierotami, a jego myśl urzeczywistniło w 1699 roku założenie Domu Ubogich (Spendhaus).

Według Liliany Lewandowskiej w 1681 roku stanowisko duchownego przy świętej Katarzynie objął Samuel Schelwig, od 1685 roku rektor Gimnazjum Akademickiego i pastor kościoła Świętej Trójcy, jeden z poważniejszych przeciwników pietyzmu i Philippa Jakoba Spenera; przeciw nauce Spenera występował też pastor kościoła świętej Katarzyny Friedrich Christian Bücher.

Kościół świętej Katarzyny, wyposażony w trzy instrumenty, był centrum życia muzycznego miasta — odbywały się w nim koncerty duchowne. Głównym kantorem był około 1660 roku Crato Bütner (1616–1679), przybysz z Turyngii, zarazem dyrektor muzyczny i nauczyciel muzyki w szkole parafialnej, a od 1653 roku także organista kościoła Zbawiciela — według Romana Peruckiego obie funkcje pełnił prawdopodobnie równocześnie. Z okazji pokoju oliwskiego w 1660 roku skomponował „Te Deum” na osiem instrumentów i dwanaście głosów. Do drugiej wojny światowej istniało ponad pięćdziesiąt jego autografów; dziś jedenaście utworów przechowuje biblioteka w Uppsali, trzy — drezdeńska, dwa — berlińska i dwa — Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk.

Najgorszy cios przed XX wiekiem przyszedł w 1812 roku, kiedy Francuzi zajęli kościół i wywieźli z niego wszystkie dzieła sztuki — do służby Bożej wrócił dopiero w 1814. Pod koniec okupacji francuskiej kościół służył jako wytwórnia wozów i magazyn paszy; ponieważ wnętrza nie opróżniano dość szybko, żołnierze wyrwali dębowe ławy, ułożyli je na placu kościelnym i sprzedali na opał; zaginęły wtedy także instrumenty do muzyki kościelnej, ocalało natomiast archiwum.

W latach trzydziestych XX wieku kościół świętej Katarzyny został stałym miejscem nabożeństw gdańskiego Kościoła Wyznającego, kierowanego przez pastora Kurta Waltera; wcześniej wspólnota zbierała się u Świętej Trójcy i u świętego Jana.

W listopadzie 1943 roku „Donau-Bodensee-Zeitung” podała za komunikatem pełnomocnika do spraw ochrony przeciwlotniczej przy gauleiterze i namiestniku Rzeszy w Gdańsku, że przy porządkowaniu zabytkowych budynków w ramach ochrony przeciwlotniczej usunięto w kościele świętej Katarzyny późniejsze stropy z drewnianych bali nad jedną z zakrystii i nad biblioteką, przywracając pierwotny wygląd wysokich sklepionych pomieszczeń, a po rozebraniu drewnianych przepierzeń odsłonięto dawne malowidła ścienne.

W 1945 roku działania wojenne zniszczyły między innymi dachy, część sklepień i ołtarz główny z 1613 roku; po wojnie świątynię przejęli katolicy — karmelici; źródła podają rozbieżnie rok 1945 albo 1947; Piotr Szczudłowski (1995, s. 263) — przez kilkanaście miesięcy po wojnie kościół nie budził niczyjego zainteresowania, Ministerstwo Administracji Publicznej zgodziło się na przekazanie go karmelitom w zarząd i użytkowanie 3 października 1947 roku, a protokół zdawczo-odbiorczy podpisano 13 listopada 1947 roku. Zniszczenia kościoła oszacowano na 30 procent stanu surowego i 100 procent stanu wykończeniowego, a Urząd Wojewódzki Gdański, popierając wniosek karmelitów, uzasadniał w opinii dla ministerstwa, że kościół nie został przejęty przez polskich luteran, których potrzeby lokalowe w mieście zostały już zaspokojone (s. 263).

Jeszcze w 1947 roku karmelici przystąpili do odbudowy i urządzili w najmniej zniszczonej części kościoła małą, prowizoryczną kaplicę; od 1953 roku prace prowadziło z funduszy państwowych Przedsiębiorstwo Konserwacji Zabytków, które urządziło w świątyni magazyn materiałów budowlanych. W 1955 roku władze wyznaniowe zażądały zamknięcia kaplicy, a ponieważ jej nie zamknięto, w 1957 roku doprowadziły do przerwania prac (s. 264). 19 maja 1965 roku Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie anulował w całości postanowienie ministerstwa z 3 października 1947 roku, ale karmelici nadal użytkowali część kościoła z kaplicą (s. 265).

Jesienią 1966 roku zakonnicy zaczęli w porozumieniu z gdańskim oddziałem Przedsiębiorstwa Konserwacji Zabytków odbudowę środkowej części kościoła; 28 listopada 1966 roku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej poleciło przerwać prace, dwa dni później urzędnicy opieczętowali wejście do tej części świątyni, a 16 września 1967 roku władze miejskie opieczętowały je ponownie (s. 265, 267).

W 1967 roku władze pozwoliły karmelitom użytkować środkową część kościoła i prowadzić dalszą odbudowę, a 7 stycznia 1968 roku poświęcił ją biskup Edmund Nowicki. W lipcu 1972 roku Wydział do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku uznał, że własność kościoła przeszła na karmelitańską Prowincję świętego Józefa w Krakowie; odbudowę zakonnicy zakończyli pod koniec lat osiemdziesiątych (s. 267). Carillon liczy dziś 50 dzwonów o łącznej wadze 17 115 kilogramów. Wielki pożar 22 maja 2006 roku strawił dachy i hełm wieży; carillon ocalał, a świątynię odbudowano.

Górną część wieży, wysokiej na 76 metrów, zbudowano w latach 1484–1486, hełm barokowy dopiero w 1634. Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku uzupełnia dzieje wieży: początkowo sięgała tylko kalenicy dachu, około 1480 roku (według Friza w latach 1484–1486) podniesiono ją do pełnej wysokości z dachem siodłowym, a po pożarze 3 lipca 1905 roku odbudowano w pierwotnych formach; w pożarze przepadły oba zespoły dzwonów, odtworzone potem dzięki ofiarności wiernych. Pożar wywołało uderzenie pioruna; hełm postawiono na nowo w 1910 roku w dawnym kształcie, ale na konstrukcji żelaznej, a po pożarze trzeba było odnowić także mocno uszkodzone sklepienie pod wieżą.

Löschin (1815) podaje, że w lutym 1515 roku gwałtowna burza strąciła trzy z małych ozdobnych wieżyczek stojących na dachu kościoła, dlatego przy naprawie wieży w 1584 roku zdjęto pozostałe oprócz jednej. Kształt, jaki miała jeszcze w 1815 roku, wieża otrzymała według niego wtedy, gdy pokryto ją miedzią; wcześniej kryta była tylko ołowiem.

Prasa z tamtych lat dodaje szczegóły. Wieża, pamiętająca jeszcze czasy krzyżackie, została odnowiona zaledwie dwa lata przed pożarem kosztem 60 000 marek, ale nie uznano za potrzebne założyć na niej piorunochronu; tylko dzięki bardzo mocnej konstrukcji dachu, na który runęła wieża, nie został zniszczony cały kościół. W sierpniu 1905 roku, po oględzinach pogorzeliska przez cesarza i ministra wyznań, pisano, że wieża ma zostać odbudowana w dawnej formie, a plan miał przygotować miejski radca budowlany Fehlhaber i przedłożyć go cesarzowi do zatwierdzenia. W listopadzie tego roku zgromadzenie radnych miejskich przyznało parafii 10 000 marek zapomogi na odbudowę wieży i odnowienie carillonu.

W czerwcu 1908 roku zaczęto ustawiać we wnętrzu wieży konstrukcję żelazną w miejsce dawnej drewnianej — ze względu na bezpieczeństwo pożarowe, stateczność i brzmienie dzwonów — zaprojektowaną i obliczoną przez profesora Kohnkego. Ta sama gazeta pisała, że hełm z czterema wieżyczkami — datowany przez nią na 1674 rok, podczas gdy inne źródła podają 1634 rok — odtworzył w projekcie gdański architekt, a odlanie 37 dzwonów carillonu, o łącznej wadze 17 500 kilogramów, powierzono ludwisarni Ulricha w Apoldzie; inne źródła wymieniają tu firmę Schilling z Apoldy. W czerwcu 1909 roku ukończono nowy zespół pięciu dzwonów na wieżę, strojonych F, As, B, C i Es, o łącznej wadze około 490 cetnarów; największy dzwon F ważył 208 cetnarów, a jego serce 8¼ cetnara.

Sławę dały jej jednak kuranty. Rajca staromiejski Andreas Stendel zapisał na nie 18 000 guldenów, dwie loterie podniosły tę sumę do 30 000, a w holenderskim Hoorn Johann Nicolaus Derck odlał za nią 35 dzwonów o łącznej wadze 9016 funtów. Według Bernharda Schmida (1917, s. 2) dzwony te odlano w 1737 roku. Gdański zegarmistrz Böttcher zrobił do nich walec ze 121 żelaznych listew o 7260 otworach, w które wkładano kołki wygrywające melodię chorałową. Kuranty odezwały się po raz pierwszy w dzień świętego Andrzeja 1738 roku, a na ich utrzymanie zapisano dalsze 24 000 guldenów.

Kuranty tutejsze mają cztery wcielenia. Pierwszy zegar z kurantem uruchomiono na początku XVI wieku; wygrywał on melodie z okazji ważniejszych świąt miejskich. Drugi, sprowadzony z Niderlandów w połowie XVIII wieku, budował od 1738 roku Johann Nicolaus Derck z Hoorn: trzydzieści pięć dzwonów o skali trzech oktaw, ulepszanych do 1754 roku, z automatem wybijającym melodię co kwadrans; utrzymywała go osobna fundacja publiczna zwana Glockenspielcassa. Instrument obsługiwało dwóch carillonistów na zmianę, nastawiających go co sobotę na cały tydzień — pierwszym był Eltje Wolthers z Groningen w latach 1738–1748, po nim między innymi Carl Gottfried Busch, Johann Ephraim Eggert i Carl Friedrich Eggert. Codziennie przez trzy poranne godziny wygrywano co pół godziny ku czci rajców pieśń „Komm Heiliger Geist Herre Gott”.

Zbiór Johanna Ephraima Eggerta z 1784 roku — utwory ponumerowano w nim od 1 do 257, ale w rzeczywistości jest ich 260 — wydano faksymilowo w 2006 roku. Jak pisze Danuta Popinigis, rękopis ten, przechowywany w Archiwum Państwowym w Gdańsku (zespół 300, sygnatura R/Pp, 45), zawiera 130 trzyminutowych utworów na pełne godziny, 128 krótszych na połówki godzin i dwie przygrywki kwadransowe; dedykowany Radzie Starego Miasta, był dla niej podarunkiem i dlatego, zdaniem Franka Deleu, nigdy go nie używano. Bęben carillonu, na którym ustawiano melodie do gry automatycznej, miał według autorki 2,06 metra średnicy i 1,4 metra długości, a instrument miał też klawiaturę do gry ręcznej, koncertowej. Na bębnie umieszczono według autorki 120 listew po 60 otworów.

Kuranty kościoła świętej Katarzyny ufundował testamentem z 1728 roku staromiejski rajca Andreas Stendel wraz z żoną Dorotheą Constantią z domu Tischer; po pożarze 1905 roku nowe dzwony odlała firma Schilling z Apoldy, mechanizm dostarczyła firma Korfhage z Buer koło Osnabrück, a koszt wyniósł 60 958 marek — znów zagrały wieczorem 24 sierpnia 1910 roku. W 1802 roku zarząd kurantów przejęło Królewskie Pruskie Kolegium Kościelne i Szkolne, które dzięki korzystnej sprzedaży domów powiększyło ich fundusz z 15 400 do 24 000 guldenów.

Z pięciu dzwonów kościelnych najstarszy pochodził z 1494 roku. Organy z XVI wieku miały trzy manuały, pedał i 33 głosy, a chrzcielnica pochodzi z 1585 roku. Według Löschina (1815) najpierw, w 1516 roku, zbudowano małe organy, a wielkie rozpoczęto w 1604 roku i ukończono w 1607 roku; ambona z 1638 roku zastąpiła starszą, zbudowaną w 1569 roku, a ołtarz główny odnawiano w 1675 i 1761 roku.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” w 1908 roku przyjęła ona zlecenie na budowę nowych organów dla kościoła świętej Katarzyny: o trzech manuałach i pedale, z 50 głosami, czterema połączeniami oktawowymi i napędem elektrycznym. W kościele zachowała się płyta nagrobna astronoma Jana Heweliusza z 1659 roku. Harnoch opisuje wnętrze jako trójnawową halę o niskich sklepieniach na ośmiu filarach, co nadawało kościołowi mroczny wygląd; wymienia w nim obraz Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy gdańskiego malarza zmarłego w 1656 roku, Sąd Ostateczny na nagrobku Anny Grunau z 1595 roku, pomnik Heweliusza z marmuru kararyjskiego ufundowany przez berlińskiego tajnego radcę wojennego von Davisona oraz ołtarz boczny z rzeźbioną Koronacją Marii, którego malowane skrzydła przypisywano szkole Lucasa Cranacha.

Według pastora Blecha, autora rozdziału w przewodniku z 1919 roku, z budynków przykościelnych pastorówka nosi datę 1609, a trzy domy diakonów są nieco starsze. Eduard Schnaase podaje dokładniej: „trzy kamienne domy” duchownych zbudowano w 1602 roku, pastorówkę w 1609, a w 1622 roku znacznie ją rozbudowano; ołtarz główny powstawał w latach 1609–1630, ambonę zbudowano w 1638 roku — pastor Blech podaje dla niej rok 1637. Blech dodaje, że obok stała najstarsza szkoła miasta, szkoła parafialna, zastąpiona w 1838 roku nowym budynkiem, a o dawnej kostnicy pod wschodnimi szczytami kościoła przypomina portal z 1654 roku przy placu kościelnym. Dwa dawne domy parafialne na rogach ulic (Kleine Mühlengasse 1 i 11) zachowały jeszcze formy z XV wieku; środkowy z trzech domów diakonów (plac kościelny 2) miał jedyne w Gdańsku malowane dębowe drzwi z wizerunkiem Chrystusa niosącego baranka.

Wśród zabytków wnętrza pastor Blech wymienia rzeźbiony, bogato złocony ołtarz cechu rzeźników, rzeźbioną ambonę z 1637 roku, empory z 1608 roku podarowane w 1737 roku przez cech snycerzy oraz obraz ołtarzowy gdańskiego malarza i przełożonego kościoła Andreasa Stecha z widokiem miasta. Piotr Birecki zalicza ołtarz kościoła do nastaw wznoszonych niemal zgodnie z wytycznymi Lutra — z Ostatnią Wieczerzą w predelli, Ukrzyżowaniem w części środkowej i Zmartwychwstaniem w zwieńczeniu — i odnotowuje, że na filarach malowano emblematy według „Emblemata Sacra” Daniela Cramera. Ambonę zdobiły, jak w innych gdańskich kościołach, przedstawienia ewangelistów, ale według Katarzyny Cieślak wzbogacono ją tu o dwa reliefy: Dwunastoletniego Jezusa w świątyni i Kazanie na wodzie.

Rainer Kobe przypomina, że w kościele wisiał obraz Izaaka van den Blocke „Wąska i przestronna droga” z 1610 roku, olej na desce o wymiarach około 195 na 287 centymetrów, namalowany na zamówienie czterech donatorów, których nazwiska wypisano na ramie; ofiarowali oni dzieło kościołowi „vns vnd vnssrigen zum Ewigen gedechtnis” (na wieczną pamięć o nas i o naszych potomkach), a na ramie umieszczono też cytaty biblijne, między innymi „Gehet ein durch die enge Pforte” (Wchodźcie przez ciasną bramę). Obraz zaginął w czasie drugiej wojny światowej.

W 1710 roku czterej przełożeni kościoła kazali ozdobić wielką zakrystię wizerunkami proroków, apostołów, ewangelistów i reformatorów; w roku Lutra 1883 obraz Lutra pocięto nad prawym okiem, a w 1915 roku cykl odnowił profesor Stryowski. Chrzcielnicę z 1585 roku, wykładaną barwną intarsją, wykonał Matthaeus Gletger z Braunsberg; podobnie jak ambona, została zamalowana szarą farbą w latach 1807–1813.

W śpiewniku gdańskim z 1919 roku były jeszcze pieśni pastorów tego kościoła — Cosacka (1744–1752) i Eduarda Schnaasego (1832–1854), autora „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs” z 1863 roku — oraz staromiejskiego rajcy Ernsta Langego, zmarłego w 1727 roku. Pastor Eduard Schnaase założył pierwszą w Gdańsku diakonię parafialną, a duchowni tej parafii, kapelani Domu Ubogich, wznowili szkółkę niedzielną dla dzieci; diakonia rozrosła się w Gemeinde-Frauenhülfe, a siostra parafialna Berta obchodziła już 25-lecie służby.

W lutym 1885 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 2, s. 24), że stanowisko drugiego pastora przy kościele świętej Katarzyny, pod patronatem prywatnym, zwolni się 16 lutego 1885 roku po powołaniu pastora Wessela na duchownego we Florencji. Dawało około 2332 marek dochodu bez mieszkania i około 2565 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 14 480 dusz i miała trzy szkoły z 24 nauczycielami, a zgłoszenia przyjmował magistrat Gdańska.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 14 291 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli Friedrich Ostermeyer (od 1881 roku) i archidiakon Ernst Blech (od 1885 roku). Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pastorem był Ostermeyer, drugim duchownym archidiakon Blech; dyrektorem muzycznym i pierwszym organistą był Max Hesse, a carillonistą Paul Krieschen. Ten sam skład duchownych podają księgi adresowe z 1897 i 1905 roku; w księdze z 1914 roku Blech jest już pastorem i pierwszym duchownym, a drugiego duchownego nie wymieniono. Prasa dodaje, że Blech przyszedł do kościoła świętej Katarzyny w 1885 roku jako archidiakon z Langgarben, a jego awans z drugiego pastora na pierwszego ogłoszono w sierpniu 1913 roku.

W księdze z 1918 roku drugim duchownym jest archidiakon Reimer, a w porządku nabożeństw dopisano piątkową wojenną godzinę modlitwy (Kriegsbetstunde). Dawniej przy kościele było czterech duchownych — pastor i trzech diakonów; w 1919 roku tylko dwóch, bo duże części parafii przeniesiono do parafii w Siedlcach (Schidlitz), Wrzeszczu (Langfuhr) i do parafii Bożego Ciała. Do parafii należały dwa cmentarze — przy Promenadzie i przy Wielkiej Alei; ten drugi miał dzwony, dar pani Dreyer, i nową, obszerną kostnicę zbudowaną według planów inspektora budowlanego Dähnego.

Parafia miała fundację Neandra dla ubogich ze stypendiami i dwunastoma bezpłatnymi mieszkaniami dla ubogich kobiet przy ulicy Plappergasse oraz kilka mniejszych fundacji (Schmalenberga, Boiego, panny Krajewski i pastorowej Blech). W 1919 roku pierwszym pastorem był Ernst Blech (Kleine Mühlengasse 10), a drugim — archidiakon Friedrich Reimer, mieszkający przy placu kościelnym (Sankt-Katharinen-Kirchplatz) 2. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia świętej Katarzyny w Gdańsku liczyła wtedy 10 581 ewangelików, a pastorami byli Friedrich Reimer (od 1914 roku) i Walter Ziehmann (od 1920 roku).

Okręg parafii świętej Katarzyny sięgał daleko w głąb późniejszego powiatu ziemskiego Danziger Höhe — należały do niego jeszcze Kahlbude i Lappin, a najstarsza księga chrztów zawiera wpisy z wielu wsi, aż po Starogard Gdański, po niemiecku Preußisch Stargard, i Hochredlau. Kościół otaczał dawniej cmentarz; jego zachowana jeszcze w 1919 roku część nad Radunią urosła o 7 stóp ziemi — około stopy na stulecie.

Według rękopisu Praetoriusa wzniesione w 1648 roku skrzydło klasztoru brygidek od strony kościoła świętej Katarzyny przedłużono w 1690 roku aż do muru granicznego cmentarza świętej Katarzyny.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Frischius (1557), Benedikt Morgenstern (1559), Georgius Kalkbrecher (1570), Daniel Dilger (1597), Johann Rossteuscher (1599), Christophorus Pambius (1653), Johann Ludwig Nothwanger (1736), Johann Benjamin Dragheim (1742), Jacob Weichbrodt (1791), Johann Peter Ludwig Wemmer (1809), Immanuel August Lebrecht Pohlmann (1829), Julius Reinhold Schaper (1854), Johann Carl Julius Weiß (1860), Friedrich Richard Ostermeyer (1881), Arthur Leonhard Wessel (1881), Friedrich Wilhelm Max Tobias Reimer (1914), Ernst Hermann Franz Lippky (1916), Walter Ziehmann (1920), Günther Louis Hans Harder (1933).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Catharinen w Gdańsku 10 731 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Löschina (1815, s. 364–365) carillon kościoła świętej Katarzyny (w druku: Glockenspiel) sprawiono w latach 1573–1575, głównie z inicjatywy rajców Starego Miasta, a w 1634 roku zastąpiono go nowym, pełniejszym, według Romana Peruckiego (2012, s. 116) pierwszy zegar z kurantem uruchomiono tu na początku XVI wieku.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 26, 27, 50, 51, 52, 53, 215; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 371–373; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 50–53; Sławomir Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” LXIII (2019), s. 63–90; Paul Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 4: Urkunden, dokumenty numer 91 i 108; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; Kościół świętej Katarzyny w Gdańsku — Wikipedia; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; L. Żukowska, „Kurt Walter — przywódca Kościoła Wyznającego w Wolnym Mieście Gdańsku 1934–1942”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 135; R. Perucki, „Kościoły, parafie ewangelickie w Gdańsku…”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 116; „Dzwony Katarzyny”, carillongdansk.pl; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 230–231; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 10; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 26; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 58; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 376, 396, 529; t. 3, s. 715, 909; t. 4, s. 1096, 1216, 1286; t. 5, s. 1309, 1320, 1379, 1451, 1518; t. 6, s. 1567; t. 7, s. 1938, 1949, 1956, 1970, 2041; „Norddeutsche allgemeine Zeitung”, 4 października 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Großenhainer Tageblatt”, 7 lipca 1905 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Leipziger Tageblatt und Handelszeitung”, 16 sierpnia 1905 roku, s. 4 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau”, 15 listopada 1905 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 6 czerwca 1908 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 10 czerwca 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 31 sierpnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Donau-Bodensee-Zeitung”, 6 listopada 1943 roku, s. 4 (obraz strony: Württembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); B. Gryzio, „Inkunabuły z biblioteki kościoła św. Jana w Gdańsku”, „Libri Gedanenses” XXXI/XXXII, 2015, s. 11; J. Możdżeń, „The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers”, „Zapiski Historyczne” LXXXII, zeszyt 1, 2017, s. 85; L. Lewandowska, „Początki pietyzmu w Gdańsku. Przedmowa Samuela Schelwiga do »Gründliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey« (1693)”, „Zapiski Historyczne” LXXXV, zeszyt 4, 2020, s. 136, 140; D. Popinigis, „Choral-Lieder… mit Variationes — kompozycje Johanna Ephraima Eggerta na carillon kościoła św. Katarzyny w Gdańsku”, „Aspekty Muzyki” 1, 2011, s. 157–158, 160; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 58; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 34, 39; K. Cieślak, „Ambona z kościoła św. Jana w Gdańsku. Przyczynek do twórczości Izaaka van den Blocka”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35; R. Kobe, „Isaac van den Blocke, malarz i menonita w Gdańsku na początku XVII w. Czy jest coś menonickiego w jego obrazach »Przed potopem« oraz »Wąska i przestronna droga«?”, „Porta Aurea” 15, 2016, s. 41, 53; Hermann Freytag, „Das Archidiakonat Pommerellen der Diözese Wloclawek im Mittelalter”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 204–233; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124; Bernhard Schmid, „Niederländische Glocken und Glöckchen in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 25, 1917, s. 2; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 144v, 146r; M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 1, Danzig 1815, Stück 23, s. 362–366 (Polona); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 2, s. 24 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 263–267.