Gdynia-Dąbrowa - cmentarz ewangelicki na górze Donas

Cmentarz ewangelicki kolonii Dohnasberg leży na stokach góry Donas, w dzisiejszej gdyńskiej Dąbrowie, dawniej zwanej Kolonią Chwaszczyńską. Założono go na przełomie XVIII i XIX wieku, a liczbę pochówków szacuje się na około 140; ostatnie przypadły na lata czterdzieste XX wieku. Zachował się grób sołtysa Augustina Leibrandta, potomka pierwszego kolonisty Johanna Conrada Leibbrandta — jako rok jego śmierci podaje się raz 1942, raz 1943.

Po 1945 roku nekropolię zdewastowali szabrownicy; teren ogrodzono z inicjatywy parafii. Rosną tu ponad 150-letnie świerki i lipy sadzone przez kolonistów.

Kolonię zasiedlili do 1803 roku osadnicy z Wirtembergii — luteranie, którzy po 1817 roku znaleźli się w pruskim Kościele ewangelicko-unijnym. Do 1920 roku wieś należała do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen) w rejencji gdańskiej, z okręgiem urzędowym i urzędem stanu cywilnego w Chwaszczynie oraz sądem w Sopocie; po 1920 roku znalazła się w granicach Polski, w gminie Chwaszczyno, a od 1973 roku leży w granicach Gdyni.

Kolonię założono w 1801 roku na ziemi królewskiej; Franz Schultz pisze, że osadnikom z Wirtembergii dano ziemię i zapomogę w pieniądzach i drewnie, ale część z nich szybko sprzedała gospodarstwa miejscowym Kaszubom. W 1862 roku wśród piętnastu gospodarzy płacących podatek nazwiska Falk, Juppenlatz, Münch, Jobs, Leist, Leibrand i Amos wskazywały na niemieckie pochodzenie, a rodziny Ruff, Schade, Pieper, Löw i Olke wyjechały albo wymarły. Księga zgonów parafii w Małym Kacku nazywa w 1832 roku Jacoba Juppenlatza kolonistą, a w 1866 roku Johanna George'a Leibrandta chłopem; w październiku 1826 roku zapisano w niej pogrzeb Augusta, syna Jacoba Müncha, „auf dem Kirchhof zu Dohnasberg” — na cmentarzu w Dohnasbergu.

W 1869 roku wieś miała 20 gospodarstw chłopskich, 15 zagród chałupniczych, 241 mieszkańców, w tym 74 ewangelików, i własną szkołę; jej nauczyciela Müllera zatwierdzono na stałe w 1853 roku, a w 1828 roku władze uznały kolonię za szczególnie odpowiednią do umieszczania ubogich, przeważnie osieroconych dzieci, których dziesięcioro oddano tu rodzinom zastępczym. W 1894 roku sąd w Sopocie uznał za zmarłych dwóch marynarzy z Dohnasbergu, Adama Friedricha Augusta Gohra i Augusta Gohra. Księga zgonów parafii w Małym Kacku, prowadzona od 1855 roku z rubryką miejsca pogrzebu, podaje przy zmarłych z kolonii jako miejsce pochówku Dohnasberg co najmniej w latach 1855–1874.

Spis z 1 grudnia 1885 roku zapisał w Dohnasbergu 241 mieszkańców, w tym 68 ewangelików i 173 katolików. Spis podał dla nich parafię ewangelicką w Małym Kacku — tę samą, do której należały wtedy Gdynia, Chylonia i Wielki Kack. Kościół w Małym Kacku, wzniesiony z nieciosanych kamieni przez ród von Rosenberg, obsługiwał wówczas rozległy obszar do Sopotu, gdzie w 1871 roku poświęcono filialną Kaplicę Pokoju.

Jerzy Domasłowski pisze, że kolonia należała do Małego Kacka do 1873 roku. Domasłowski podaje, że potem należała do nowej parafii w Karczemkach. Spis z 1885 roku podaje dla Dohnasbergu parafię w Małym Kacku, a Harnoch w 1890 roku wymienia Donasberg wśród miejscowości szkolnych parafii małokackiej. Harnoch zapisuje przy tym, że kościółek w Karczemkach poświęcono 21 września 1851 roku jako filię Małego Kacka i że pierwszego administratora parafii Karczemki dostały w 1873 roku. Harnoch podaje też, że w 1877 roku odprowadzano z Karczemek opłaty za posługi do Małego Kacka. W wykazie miejscowości nowej parafii z 20 listopada 1877 roku, który przytacza Schultz, wymieniono Dohnasberg, a pastor H. Krause z Oliwy, prosząc w 1882 roku o pomoc dla parafii Friedenau, za przykład jej ubóstwa podał mieszkańców Dohnasbergu, którzy od 360 hektarów ziemi płacili 77 marek podatku gruntowego.

Liczba ewangelików w Dohnasbergu spadła w 1900 roku do jednej trzeciej mieszkańców; około 1905 roku było ich 75 przy 142 katolikach.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Jerzy Domasłowski podaje przynależność kolonii do parafii w Karczemkach od 1873 roku, a spis z 1885 roku i Harnoch w 1890 roku — do Małego Kacka.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje na Dohnasbergu 68 ewangelickich dusz należących do parafii w Karczemkach (Friedenau).

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 427; Cmentarz na górze Donas — najwyższa nekropolia w Trójmieście (M. Stąporek) [kopia archiwalna 1998-12-12]; Cmentarz na górze Donas (nadmorski24.pl); Porządkowanie cmentarza na górze Donas (gdynia.plus); wykaz miejscowości powiatu wejherowskiego według spisu z 1 grudnia 1885 roku, strona 58, pozycja 8; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasła Klein Katz i Zoppot (s. 448–449) oraz Friedenau (s. 446–447); J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 63; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0312–0414 (1855–1874); „Der Reichsbote” (Berlin), 1 czerwca 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 531; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 426; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 172, pozycja 86; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0161 (1826, nr 17), 0193 (1832, nr 16) i 0353 (1866, nr 4); „Allgemeine preußische Staats-Zeitung”, 20 maja 1828 roku, s. 4; „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger”, 24 maja 1853 roku, s. 2; „Deutscher Reichsanzeiger”, 12 lutego 1894 roku, s. 11 (obrazy stron: Deutsches Zeitungsportal); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.