Gdynia-Orłowo ( Mały Kack ) — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Małym Kacku, po niemiecku Klein Katz, leży wokół dawnej świątyni ewangelickiej przy ulicy księdza Zawackiego (dawniej Bocznej), na granicy Małego Kacka i Orłowa. Grzebano na nim zmarłych różnych wyznań protestanckich i różnych narodowości; około 1922 roku w Małym Kacku i pobliskich Kolibkach mieszkało około 300 protestantów. Jako nekropolia ewangelicka cmentarz przestał istnieć; teren wokół świątyni jest czynnym cmentarzem parafii rzymskokatolickiej. W gminnej ewidencji zabytków Gdyni osada rzemieślnicza w Małym Kacku figuruje pod pozycją 1582, a w niej kościół parafialny, cmentarz przykościelny oraz dawna ewangelicka szkoła elementarna, dziś plebania. Cały zespół jest wpisany 10 września 1981 roku do rejestru zabytków pod numerem A-995.

Kościół, wokół którego cmentarz powstał, zbudowano w latach 1568–1572 z fundacji gdańskiej rodziny Rosenbergów — tak datuje go wizytacja z 1582 roku, mówiąca o budowie „przed około 15 laty”. Część opracowań podaje rok 1586 i jako fundatora Jerzego Rosenberga, późniejszego burmistrza Gdańska, a Agathon Harnoch, piszący w 1890 roku, datuje budowlę na drugą połowę XVI wieku — „prawdopodobnie 1550–1600” — i również przypisuje fundację rodzinie Rosenbergów. Budowla była z kamienia polnego, z szachulcową wieżą. W XIX wieku kościół dostał szachulcową nawę, wieżę z dwoma dzwonami i nowe organy.

Jerzy Domasłowski opisuje, co kościół miał w środku do 1945 roku: szesnastowieczne płyty nagrobne przed ołtarzem, dwa epitafia Rosenbergów — z jednego, datowanego na 1612 rok, obraz trafił do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie — oraz epitafium Bogusława Krokowskiego z drugiej połowy XVIII wieku, ołtarz z licznymi obrazami, ozdobną ambonę z 1648 roku, podarowaną przez gdańskiego browarnika, i lożę kolatorską. Na miejscu przetrwała jedynie ambona i fragment zwieńczenia jednego z epitafiów.

Pastora ewangelickiego wzmiankuje się w Małym Kacku od 1630 roku. Pierwszy, nieznany z nazwiska duchowny jest wzmiankowany w latach 1630–1634. Później służyli tu między innymi Piotr Faber (1648–1661), potem duchowny przy kościele Świętego Ducha w Gdańsku, którego portret pędzla Andrzeja Stecha jest w Muzeum Narodowym w Gdańsku, i Jan Waschetta z Szestna na Mazurach (1696–1719). Około 1700 roku parafia liczyła 1200–1500 wiernych i obok niemieckiego używano w niej podobno także polskiego. W latach 1777–1827 urzędował tu Chrystian Herrmann z Kwidzyna, najdłużej ze wszystkich tutejszych duchownych. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Małym Kacku 226 mieszkańców: 133 luteranów i 93 katolików; wieś miała własną parafię luterańską.

W 1869 roku działały w Małym Kacku młyn wodny, dwie kuźnice żelaza i cegielnia, a 28 stycznia 1900 roku pochowano na tym cmentarzu mistrza kowalstwa stalowego Johanna Gottlieba Siega z Małego Kacka. Około 1890 roku wspólnota liczyła 5650 dusz i miała dwa cmentarze — tutejszy i sopocki. Sopot był jej filią, z Kaplicą Pokoju wzniesioną staraniem Towarzystwa Gustawa Adolfa i poświęconą 18 sierpnia 1871 roku; nabożeństwo odprawiano w niej co trzecią niedzielę.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku parafia miała cmentarze w Małym Kacku i w Sopocie, a po pogrzebach często urządzano poczęstunek w gospodzie, gdzie — jak mówiono — należało „oblać zmarłemu skórę”; uwagę tę Harnoch zapisał za słowami miejscowego proboszcza. W 1897 roku miała 767 parafian, w 1913 roku 685; od 1891 roku proboszczem był Gustav Schulz.

Do 1920 roku wieś należała do powiatu wejherowskiego (Neustadt in Westpreußen) w rejencji gdańskiej; po 1920 roku znalazła się po stronie polskiej — nie w Wolnym Mieście Gdańsku — a w 1930 roku włączono ją do Gdyni. Ostatni pastor, Zeno Kuske, mieszkał przy ulicy Palmowej 6 obok kościoła; w 1931 roku wprowadził co dwa tygodnie nabożeństwa po polsku, był też duszpasterzem niemieckich marynarzy w porcie. W latach 1933–1934 w kościele odprawiano także bożonarodzeniowe nabożeństwa szwedzkiego zboru marynarzy. Przy ogrodzeniu od strony torów kolejowych zachowała się zbiorowa mogiła kilkunastu marynarzy szwedzkich. Nagrobek z granitu z prowincji Bohuslän postawiono staraniem księdza Daniela Cederberga, a w 1933 roku poświęcił go arcybiskup Uppsali Erling Eidem, który wizytował szwedzkie duszpasterstwa w Gdańsku i Gdyni. Grzebano tu też zmarłych w Gdyni marynarzy innych krajów.

W marcu 1945 roku, podczas walk nad rzeką Kaczą w rejonie Orłowa, kościół został poważnie zniszczony, a stare nagrobki zdewastowały radzieckie czołgi. W 1946 roku Zeno Kuske zmarł w niewoli radzieckiej. Świątynię odbudowano w latach 1948–1955 jako rzymskokatolicką, pod wezwaniem Matki Bożej Bolesnej. Księgi kościelne z lat 1661–1943 i kronikę parafii przechowuje Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W wizytacji z 1582 roku budowę kościoła określono jako dokonaną „przed około 15 laty”, a część opracowań podaje rok 1586. Około 1890 roku parafia liczyła 5650 dusz, a w 1897 roku — 767 parafian.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 136 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 685 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448–449; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, Gdynia, pozycja 1582; urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Gdynia — Mały Kack, osada rzemieślnicza, numer A-995 z 10 września 1981 roku; Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Gdyni — Wikipedia; cmentarium.pl, cmentarz kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej przy ulicy księdza Zawackiego 4 w Gdyni-Orłowie; J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 59–63; cz. III, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VIII (2014), s. 151, 168; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 164–165, nr 115; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178, pozycja 165; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0491 (1900); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.