Gdynia-Witomino — cmentarz ewangelicki

Miejski cmentarz Gdyni otwarto tu w 1929 roku, a 21 lipca 1931 roku Komisariat Rządu przyznał na nim teren nowo zorganizowanej Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni. Adolf Martens stał na czele komitetu organizacyjnego parafii, który wspierał ksiądz Gustaw Manitius z Poznania. Cmentarz ewangelicki był nekropolią polskiego, luterańskiego zboru międzywojennej Gdyni. Jerzy Domasłowski podaje szczegóły: Komisariat Rządu przyznał zborowi hektar gruntu dwa dni po inauguracyjnym nabożeństwie. Grunt leżał w lesie witomińskim, przy ówczesnej Szosie Witomińskiej — dziś jest to teren za kaplicą cmentarną. Urządzenie cmentarza kosztowało zbór 1315 złotych.

W średniowiecznych dokumentach Witomino pojawia się jako miejsce graniczne sąsiedniej Gdyni. Franz Schultz w kronice powiatów wejherowskiego i puckiego notuje Witomino jako osadę, która wraz z sąsiednim, dziś zanikłym Grabowem przeszła w 1283 roku w ręce niemieckiego lennika. Według Theodora Hirscha Piotr z Russocina, oddając w 1362 roku Gdynię dwóm sołtysom do osadzenia na prawie niemieckim, zastrzegł sobie sześć łanów „blisko Wytomina”.

W 1429 roku nowy przywilej oddał mieszkańcom Gdyni do użytku sześć łanów lasu na granicy Witomina, nienadającego się pod uprawę. Według Schultza przed pierwszym rozbiorem Witomino należało do klasztoru brygidek w Gdańsku.

Mieszkali tu najemni robotnicy i komornicy: księga zgonów parafii w Małym Kacku zapisała w 1827 roku śmierć robotnika Johanna Ludwiga Schroedera z Witomina, żonatego z Cathariną z domu Juppenlatz, a w 1835 roku — córki komornika Johanna Reinkego. W 1869 roku Witomino było królewskim folwarkiem oddanym w dzierżawę wieczystą, z siedmioma budynkami mieszkalnymi i 74 mieszkańcami, w tym 28 ewangelikami; dzieci należały wtedy do okręgu szkolnego w Małym Kacku, a obok folwarku stała królewska leśniczówka. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku w obwodzie dworskim Witomino zapisano 80 mieszkańców, w tym 16 ewangelików i 64 katolików. Harnoch wymienia w 1890 roku szkołę w Witominie wśród szkół parafii Mały Kack i Sopot, a jej cmentarze umieszcza w Małym Kacku i w Sopocie. Przed 1920 rokiem była to wieś w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen), w rejencji gdańskiej.

W 1932 roku teren cmentarza wytyczono w powiększeniu wobec pierwotnych ustaleń, do 2,5 hektara. Latem 1937 roku zbór uporządkował cmentarz, a malarz Józef Tomesz wypisał wersety biblijne na bramie i na kamieniu krzyża; w 1939 roku warszawska firma Bracia Hoser ofiarowała drzewka. Pochowano tu w kwietniu 1938 roku inżyniera Henryka Kliema, założyciela polskiego zboru w Tczewie, w styczniu 1939 roku — estońskiego marynarza Friedricha Bölowa, z udziałem załogi jego statku i obu duchownych szwedzkich, a 24 marca 1939 roku założyciela gdyńskiego zboru, budowniczego Adolfa Martensa.

Według „Przeglądu Ewangelickiego” cmentarz służył także prawosławnym.

Po 1939 roku parafia straciła możliwość działania; księdza Kahané wysiedlono. W 1941 roku ksiądz Kahané został zamordowany.

Po 1945 roku część ewangelicką włączono w strukturę Cmentarza Witomińskiego; zachowały się na niej niektóre dawne groby. Dziś jest to czynna nekropolia komunalna przy ulicy Witomińskiej, na działce numer 153/13, prowadzona przez Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Gdyni; w ewidencji konserwatorskiej figuruje jako dawny cmentarz gminny, obecnie komunalny. Dawny cmentarz protestancki jest dziś całkowicie wchłonięty przez cmentarz komunalny. Domasłowski wymienia zachowane pojedyncze nagrobki: Henryka i Aleksandry Kliemów, Jerzego i Antoniny Radke oraz ich syna Jerzego, Felicji Kossakowskiej (1894–1938), Marty Neyman (1879–1951), rodziny Zielińskich i Stefana Alfonsa Lotha (1884–1937); na innych grobach powtarzają się nazwiska z przedwojennej listy parafian.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, Gdynia, pozycja 1700 (Witomino, ulica Witomińska, dawny cmentarz gminny, obecnie komunalny, działka 153/13); Cmentarz Witomiński — Wikipedia; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 61 i 626; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448–449; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 62, pozycja 101; J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 69, 76, 78; cz. II, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VII (2013), s. 164, 167–169; cz. III, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VIII (2014), s. 151, 159, 161, 171–172; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 195–196, pozycje 392–393; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0165 (1827, nr 24) i 0200 (1835, nr 9); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 6 (1882), s. 99, przyp. 1, i s. 100, przyp. 2.