Gdynia — kaplica Domu Marynarza Szwedzkiego, siedziba polskiego zboru luterańskiego (1937–1939)

Dom Marynarza Szwedzkiego stoi w Śródmieściu Gdyni przy ulicy Jana z Kolna 25. Mieścił kaplicę, konsulat i hotel; zaprojektował go Stanisław Płoski z Warszawy, a malarski wystrój kaplicy, zachowany do dziś, wykonali Witold Mars i Stanisław Teisseyre ze Lwowa. Budowie przewodniczył komitet, w którym zasiadali konsul generalny Szwecji Napoleon Korzon, dyrektor Michał Freydberg i duszpasterz szwedzkich marynarzy, ksiądz Daniel Cederberg. Szwedzki zbór portowy działał w Gdyni od 1930 roku. Dom poświęcił we wtorek 9 czerwca 1936 roku arcybiskup Uppsali Erling Eidem, zwierzchnik Kościoła Szwecji, w obecności komisarza rządu Franciszka Sokoła i posła Szwecji Erika Bohemana. Od 1987 roku budynek jest w rejestrze zabytków.

Początki zboru opisał w 1939 roku „Przegląd Ewangelicki”: pracę wśród szwedzkich marynarzy zaczął w kwietniu 1930 roku misjonarz Sweder, pod zwierzchnictwem księdza Helqvista z Gdańska. Pierwsza kaplica mieściła się w porcie — był to pokój z kuchnią, w którym piec źle grzał, a przez dach przeciekało. W styczniu 1931 roku kaplicę przeniesiono na ulicę Portową, naprzeciw ulicy Jana z Kolna, gdzie w 1939 roku nad oknami pierwszego piętra widniały ślady liter „Svenska Sjömanskyrkan”.

Polski Zbór Ewangelicko-Augsburski w Gdyni powstał w 1931 roku staraniem budowniczego Adolfa Martensa i księdza seniora Gustawa Manitiusa z Poznania. W kaplicy urządzonej w Szkole Handlu Morskiego przy ulicy Morskiej pierwsze nabożeństwo odprawiono 19 lipca 1931 roku. Zbór podlegał konsystorzowi warszawskiemu, choć Gdynia leżała na terenie Kościoła unijnego. Od 4 lipca 1937 roku, za zgodą księdza Cederberga i arcybiskupa Eidema, nabożeństwa przeniesiono do kaplicy Domu Marynarza Szwedzkiego i odprawiano je tu do wojny. We wrześniu 1938 roku „Przegląd Ewangelicki” odnotował chrzest i ślub, których polski proboszcz, ksiądz Jerzy Kahané, udzielił tu w szwedzkich szatach liturgicznych.

21 lipca 1931 roku Komisariat Rządu przyznał zborowi działkę budowlaną przy ulicy Leśnej 16, dziś ulicy Wolności, i hektar w lesie witomińskim na cmentarz. Pierwszy projekt, rozsyłany na pocztówkach po parafiach całego kraju, przedstawiał przeszkloną żelbetową rotundę z monumentalnymi schodami i siedmiopiętrową dzwonnicą; senior Manitius uznał go za nierealny. Drugi projekt, gdyńskiego architekta Tadeusza Jędrzejewskiego, zakładał kościół na planie krzyża greckiego, zwieńczony spłaszczoną kopułą na otoczonym kolumnadą bębnie, i dom parafialny. W listopadzie 1938 roku Komisariat Rządu zatwierdził plany, a 11 czerwca 1939 roku biskup Juliusz Bursche poświęcił przy ulicy Leśnej kamień węgielny. W murze złożono akt erekcyjny i urnę z ziemią ze Szwecji.

Budowę, zaczętą od domu parafialnego z tymczasową kaplicą, prowadziła firma Pronaszko i Markwart; latem, po ukończeniu fundamentów, można było przystąpić do wznoszenia murów. Wojna przerwała prace. Ksiądz Kahané zginął w 1941 roku w Pirnie-Sonnenstein, a w 1950 roku przy ulicy Wolności 18 widać było przykryte stropem piwnice niedokończonego domu parafialnego.

Po wojnie polskie nabożeństwa w Domu Marynarza Szwedzkiego, raz w miesiącu, w małej kapliczce na parterze, przetrwały do początku lat siedemdziesiątych. W 1958 roku w kaplicy szwedzkiej obradowała konferencja luterańskich Kościołów mniejszościowych Światowej Federacji Luterańskiej. W 2006 roku Kościół Szwecji zamknął gdyńską placówkę, a pod koniec 2014 roku budynek kupiło miasto na siedzibę Centrum Kultury.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W 1931 roku kaplica przeniosła się według relacji, którą zamieścił „Przegląd Ewangelicki”, na ulicę Portową, a według Jerzego Domasłowskiego — na plac Kaszubski 3.

Źródła: J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), cz. I, s. 58–59, 66–81; cz. II, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VII (2013), s. 162–164, 176; cz. III, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VIII (2014), s. 150–157, 161–163, 166, 169–170, 173; „Przegląd Ewangelicki”, Bydgoszcz 1936, nr 12 (16 czerwca) i 1938 (wrzesień, porządek nabożeństw w Gdyni); „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 17 (1939), nr 10–11; Wikipedia, hasło „Dom Marynarza Szwedzkiego w Gdyni” (dostęp 5 października 2026 roku); „Przegląd Ewangelicki” 1939, nr 6 (5 lutego).