Gęś — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Gęsi (po niemiecku Gans) założono w pierwszej połowie XX wieku, około 100 metrów od dzisiejszej drogi wojewódzkiej numer 214 z Lęborka do Łeby. Fundatorem był Nikolaus von Weiher, którego posiadłości rozparcelowano, a częściowo odebrano za długi fiskalne; przeniósł on szczątki swoich bliskich z mauzoleum w Wicku do nowej kaplicy w Gęsi. Kaplica o wymiarach około 4 × 4 metrów stała w tylnym narożniku cmentarza i została zniszczona oraz rozebrana do fundamentów — zachowały się z niej nadproże, schody i ceglano-kamienny narożnik.

Cmentarz ma kształt trójkąta równobocznego o boku około 50 metrów, a jego powierzchnia wynosi 0,29 hektara. Granice są czytelne dzięki położeniu wśród pól i dzięki nasadzeniom. Na obrzeżu leżą kamienie; przetrwał tam liczny starodrzew, około 20 świerków i 10 dębów. Na cmentarzu można odnaleźć 7 grobów i 5 mogił ziemnych o ukierunkowanych polach grobowych.

Wieś leży w gminie Wicko w powiecie lęborskim (przed 1945 rokiem Kreis Lauenburg in Pommern); urząd stanu cywilnego miała w Białogardzie, a obwód urzędowy w Wicku. Gęś istniała w XIV wieku, a od 1377 roku do 1934 stanowiła własność rodu von Weiher; w 1928 roku właścicielem był kapitan Nicolaus von Weiher, a dzierżawcą W. Malmendier; później posiadłość rozparcelowano. W 1784 roku Gęś leżała milę i ćwierć na północ-północny zachód od Lęborka, nad błotem lęborskim, naprzeciw Cecenowa. Obok folwarku mieszkało sześciu gospodarzy, trzech zagrodników i nauczyciel; była karczma i kuźnia — razem 17 dymów. Formalnie wieś należała do katolickiego kościoła w Białogardzie, lecz „hält sich aber als ein Gastdorf zu der Groß-Jannewitzschen Kirche” — jako wieś gościnna trzymała się kościoła w Janowicach.

W 1879 roku majątek Gans (384,92 hektara) należał do Dietricha von Weihera, który mieszkał w Wicku, a w latach 1905–1911 do Hansa von Weihera.

Miejscowi ewangelicy należeli najpierw do parafii w Janowicach, a od 1893 roku do parafii w Łebieniu. W październiku 1890 roku tamtejsza gmina ewangelicka stała się samodzielnym wikariatem, w 1891 roku zbudowała nowy zbór, zawieszając na jego wieży dwa zabytkowe dzwony z lat 1491 i 1604, a w 1893 roku stała się parafią. Do parafii weszły Łebień, Białogarda, Krępa Kaszubska, Kopaniewo, Zdrzewno, Lędziechowo, Maszewko i Gęś. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wieś zapisano w dwóch wierszach: gmina wiejska (strona 186, pozycja 11) liczyła 37 ewangelików, obwód dworski (strona 190, pozycja 82) — 132, to jest 61 mężczyzn i 71 kobiet; katolików nie było w żadnym z nich. Parafią ewangelicką obu jednostek był Łebień, katolicką Lębork.

W 1905 roku Gęś przypisano do wydzielonej wtedy gminy kościelnej w Białogardzie, pozostającej pod wspólnym z Łebieniem urzędem parafialnym.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Wicko na lata 2019–2023 zalicza cmentarz w Gęsi — obok cmentarza w Wojciechowie — do dwóch najmłodszych cmentarzy ewangelickich w gminie, datowanych na lata 20. XX wieku. W latach trzydziestych na obrzeżach wsi założono obóz Służby Pracy, a na początku 1945 roku jego baraki zajęli ewakuowani więźniowie obozu Stutthof; zginęło tu około dwustu z nich, a po wojnie ich prochy przeniesiono na cmentarz w Krępie Kaszubskiej.

Najlepiej zachowana i odwiedzana jest pielęgnowana przez mieszkańców mogiła Józefa Cichowskiego, zmarłego w kwietniu 1945 roku. Pozostałe groby zniszczono i pozbawiono napisów; w dobrym stanie są dwa krzyże spawane z elementów żelaznych, przy których zostawia się sztuczne kwiaty i znicze. Do drzewa przybito krzyż drewniany, na którym widniały dwie miedziane tabliczki z napisem: „Tutaj spoczywa moja ukochana siostra Ansetraut Bathow, urodzona 1920 roku na Śląsku, zmarła 1945 w Gęsi. Dziękujemy mieszkańcom Gęsi za zachowanie miejsca spoczynku zmarłych obywateli niemieckich. Ilse Bathow”. Tabliczkę z nazwiskiem skradziono. Na zdjęciu konserwatora zabytków z 2005 roku widnieje nagrobek z lastryko poświęcony Jadzi Szewczyk, urodzonej 19 grudnia 1942 i zmarłej 1 maja 1946 roku; dziś jest mocno uszkodzony.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasła „Gęś — Gans”, „Gęś” (miejsca pamięci) i „Łebień — Labehn”; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Labehn; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, roczniki 1893 i 1905; Wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Wicko na lata 2019–2023 (uchwała nr VI/16/2019 z 26 marca 2019 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 246–247; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134–135; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 123; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 167.