Giemlice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Giemlicach (Gemlitz) na Żuławach leży przy kościele świętego Jana Chrzciciela i jest dziś czynnym cmentarzem parafialnym rzymskokatolickim; katalog Żuław opisuje go jako dawny ewangelicki. Sam kościół w Giemlicach przetrwał jednak Reformację przy dawnym wyznaniu — jako jedyny w okolicy.

Potwierdza to wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z około 1583 roku. Wizytator zapisał, że wszystkie kościoły w posiadłościach gdańskich zajęli osiadli heretycy — „praeter Gemlice”, czyli oprócz Giemlic; tutejsza świątynia była murowana w całości i nie wymagała żadnych napraw, nosiła wezwanie świętego Jana Chrzciciela, a cmentarz przy niej był dobrze ogrodzony. A jednak na ścianach tego katolickiego kościoła namalowano kielich z podobizną Lutra — wizytator nakazał go „jak najprędzej” usunąć. Zapis pokazuje, że formalna przynależność świątyni i rzeczywiste sympatie parafian to nie zawsze to samo: kielich podawany wiernym, znak Komunii pod obiema postaciami, był znakiem rozpoznawczym Reformacji, a namalowano go w jedynym kościele okolicy, który pozostał przy dawnym wyznaniu.

Jak daleko zaszła zmiana w sąsiedztwie, pokazuje wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku. Spisano w nim dwanaście parafii i notowano przy nich, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile wieś płaci mu zamiast dziesięcin — przy Giemlicach takiego zapisu nie ma. Ten sam wykaz przypomina, że Giemlice były dawniej filią Steblewa: biskup je stamtąd oddzielił i przypisał im kaplicę oraz wieś Długie Pole, ale gdańszczanie z powrotem przyłączyli ją do Steblewa.

Dzisiejsza świątynia nie jest już tą, którą oglądał wizytator. Obecny kościół parafialny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela wzniesiono w latach 1840–1841 i konsekrowano w 1842 roku; rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje go wraz z cmentarzem grzebalnym pod numerem A-1299 z 28 grudnia 1989 roku. Wcześniej wieś zmieniała właścicieli: w 1292 roku Mściwój II darował ją cystersom w Pelplinie, w 1301 roku przeszła do biskupa kujawskiego, a w 1592 roku biskup Rozrażewski oddał ją jezuitom ze Szotlandu pod Gdańskiem.

Ewangelicy byli tu wyraźną mniejszością: Słownik geograficzny notuje w Giemlicach 480 katolików, 46 ewangelików i 32 domy. Przy kościele, którego ewangelicy nie zajęli, cmentarz pozostawał cmentarzem katolickim.

Źródła: Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku) oraz wykaz „decanatus insulae minoris Gedanensis” z 1593 roku — Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Giemlice (Gemlitz) — Żuławy, zulawy.infopl.info; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie).