Gilwa Mała — cmentarz ewangelicki w lesie na wzgórzu (działka 306/4)

Cmentarz leży w lesie, na wzgórzu, między Gilwą Małą a Gilwą Wielką, na północny wschód od Gilwy Wielkiej, na działce numer 306/4 w obrębie Paczkowo, w gminie Kwidzyn. Wojewódzka ewidencja zabytków datuje go na drugą połowę XIX wieku.

Kościół w Neudörfchen ufundował w 1624 roku Wolff Friedrich, baron na Heydeck, dziedzic Neuhofu, Cremitten i Neudörfchen. Własnego duchownego zbór miał od 1669 roku, a w 1813 roku świątynia stała się filią kościoła w Trumiejach; nabożeństwa odprawiano w niej co trzecią niedzielę, do 1778 roku także po polsku. Dzisiejszy murowany kościół wzniesiono w 1845 roku, wieżę w 1849; ma dwa dzwony i organy o siedmiu głosach, a przed ołtarzem leży płyta nagrobna Friedricha von der Gröbena.

Gilwa Mała to dawne Klein Gilwe. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Klein Gilwe jako wieś. Notował tu 25 domów mieszkalnych i 260 mieszkańców, w tym 251 ewangelików i dziewięciu katolików. Ewangelicy należeli do parafii Belschwitz; katolicy — do parafii w Kwidzynie; dzieci należały do okręgu szkolnego Gilwe B.

W pruskich spisach powszechnych Gilwa Mała nie była osobną gminą, lecz osadą w obrębie wsi Gilwe A, czyli dzisiejszej Gilwy: w 1885 roku stały w niej 24 budynki mieszkalne i mieszkało 175 osób, w 1905 roku — 25 budynków i 138 osób. Obok spisy ujmują osobno mniejszą osadę Gilwe B, leżącą około kilometra na południe od Gilwy, którą opuszczono przed 1945 rokiem. W spisie z 1 grudnia 1885 roku większa Gilwe A liczyła 429 mieszkańców, w tym 420 ewangelików i dziewięciu katolików, mniejsza Gilwe B — 130 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy z Gilwe A chodzili wtedy do kościoła w Groß Bellschwitz, ewangelicy z Gilwe B do Trumiej (Groß Tromnau), katolicy z obu osad do Prabut.

Osobno liczy obie osady także spis z 1 grudnia 1910 roku: Gilwe A miała wtedy 313 mieszkańców, wśród nich 303 ewangelików i dziesięciu katolików. Gilwe B liczyła 105 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Parafię ewangelicką wskazano Gilwie A w Trumiejkach (Klein Tromnau) w powiecie suskim, a Gilwie B w Neudörfchen; tam też, w Neudörfchen, mieściły się urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy obu osad.

Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn podaje, że cmentarz ma nieczytelny układ kompozycyjny, nie zachował się na nim starodrzew, teren porastają samosiejki, a nagrobki są zdewastowane.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wojewódzka ewidencja zabytków wiąże oba cmentarze Gilwy z Gilwą Małą i żadnego nie przypisuje ani Gilwe A, ani Gilwe B; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 wiąże ten cmentarz z dawnym majątkiem Gilwa A.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Groß Gilwe A w parafii Trumiejki (Klein Tromnau) i podaje łącznie 307 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. Königlich Preußisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 54; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 9–10; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 520–521; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen, Berlin 1908 (spis z 1 grudnia 1905 roku), Kreis Marienwerder, s. 82–83, pozycje 17–18; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Klein Gilwe w Bildarchiv Ostpreußen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 102–103; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.