Gilwa Mała — cmentarz ewangelicki w lesie przy polnej drodze (działka 307/1)

Cmentarz leży w lesie między Gilwą Małą a Gilwą Wielką, przy polnej drodze, na działce numer 307/1 w obrębie Paczkowo, w gminie Kwidzyn. Wojewódzka ewidencja zabytków datuje go na drugą połowę XIX wieku. Karta cmentarza z marca 1988 roku odnotowuje, że „Zachowały się nieliczne nagrobki /obudowy/ z inskrypcjami lub bez, słupki w formie ściętych pni drzew bez tablic inskrypcyjnych”. Czytelny był wtedy kształt i granice wydłużonej, prostokątnej działki, obsadzonej dębami i lipami, a układ kwater uległ silnemu zatarciu; najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1915 roku, muru ani bramy nie było.

Gilwa Mała, po niemiecku Klein Gilwe, była w pruskich spisach powszechnych osadą w obrębie gminy Gilwe A; obok niej spisy ujmują osobno gminę Gilwe B i przypisują obu różne parafie ewangelickie. W źródłach nie znaleziono, do której z osad, Gilwe A czy Gilwe B, należał ten cmentarz; wojewódzka ewidencja zabytków wiąże oba cmentarze Gilwy z Gilwą Małą.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Klein Gilwe jako wieś. Notował tu 25 domów mieszkalnych i 260 mieszkańców, w tym 251 ewangelików i dziewięciu katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że katolicy należeli do parafii w Kwidzynie, a dzieci do okręgu szkolnego Gilwe B.

W spisie z 1 grudnia 1885 roku Gilwe A liczyła 429 mieszkańców, w tym 420 ewangelików i dziewięciu katolików, Gilwe B — 130 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy z Gilwe A należeli wtedy do parafii w Groß Bellschwitz, ewangelicy z Gilwe B do Trumiej (Groß Tromnau), katolicy z obu osad do Prabut. Spis z 1 grudnia 1910 roku liczy obie osady osobno: Gilwe A miała 313 mieszkańców, wśród nich 303 ewangelików i dziesięciu katolików, Gilwe B — 105 mieszkańców, samych ewangelików. Parafię ewangelicką wskazano wtedy Gilwie A w Trumiejkach (Klein Tromnau) w powiecie suskim, a Gilwie B w Neudörfchen; urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy obu osad mieściły się w Neudörfchen.

Kościoły w Groß Bellschwitz i w Trumiejkach tworzyły jedną parafię. Świątynia w Bellschwitz, początkowo kaplica, przeszła w ręce luteranów wkrótce po Reformacji; w 1731 roku została odnowiona, a w 1863 roku rozbudowana ku zachodowi. W miejsce starej wieży postawiono w 1835 roku nową, krytą blachą cynkową. Kościół miał trzy dzwony z 1867 roku, snycerski ołtarz i ambonę oraz marmurową chrzcielnicę.

Kościół w Trumiejkach, dawniej macierzysty, połączono z Bellschwitz w 1818 roku; był murowanym prostokątem z wieżą, miał dwa dzwony z 1604 i 1605 roku oraz organy o trzynastu głosach. Duchownych w Bellschwitz wymienia się od 1611 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Groß Gilwe A w parafii Trumiejki (Klein Tromnau) i podaje łącznie 307 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. Königlich Preußisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 53; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 521 (hasło „Belschwitz und Kl. Tromnau”); karta cmentarza w Gilwie Małej, oprac. J. Tarnacki, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 102–103; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026, uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.