Główczyce — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Główczycach jest jednym z największych założeń tego rodzaju w powiecie słupskim. Leży w środku wsi, na wzgórzu; krajowa ewidencja zabytków datuje go na lata siedemdziesiąte XIX wieku. Stanęły na nim dwie kaplice — jedna przed kościołem, wzniesiona w 1869 roku, druga za kościołem, z początku XX wieku — oraz pomnik ku czci poległych w pierwszej wojnie światowej, usytuowany przy głównej drodze. Od północy cmentarz zamyka jesionowy starodrzew. Najstarszą część, na szczycie wzgórza, zniwelowano; zachowały się na niej nieliczne dawne pomniki, wśród nich kamienne płyty upamiętniające pastora Carla Pipera, zmarłego w 1893 roku, i jego żonę z domu Gilowską, zmarłą w 1857. Obok stanął kamień poświęcony pamięci dawnych mieszkańców wsi tu pochowanych, z dwujęzycznym napisem „Den Toten zum Gedenken. Kirchspiel Glowitz” i „Pamięci Zmarłym.

Parafia Główczyce” oraz rokiem 1999. Po 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; nosi ona wezwanie świętych Apostołów Piotra i Pawła. Cmentarz pozostaje czynny.

Główczyce, do 1945 roku Glowitz, były wsią parafialną w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze; w 1910 roku liczyły 666 mieszkańców. Do 1945 roku wieś i parafia były ewangelickie — luteranami było około 98 procent mieszkańców.

Pagel zapisuje podanie, jakoby pierwsza świątynia stała w 1062 roku i wtedy wzniesiono wieżę. Böttger notował „podobno zbudowany w 1562”. W 1577 roku spisano matrykułę parafii i wtedy też powołano pastora Johanna Schwartza. Pagel zaznacza, że kościół poświadczony jest w 1585 roku. Drugi znany kościół pochodził z 1699 roku, a w latach 1745–1749 dostawiono do niego skrzydła boczne. Najstarsze wiadomości o założeniu kościoła zapisano w rejestrze chrztów, który w 1712 roku zaczął prowadzić pastor Gottlieb Heering. Petrusa Schimansky'ego przysłano w 1733 roku z rozkazu króla Fryderyka Wilhelma I, ponieważ patroni nie potrafili uzgodnić wyboru; z początku prześladowany przez okoliczną szlachtę, z czasem zyskał jej szacunek i zmarł na urzędzie 9 października 1775 roku.

W 1784 roku Główczyce liczyły 38 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, a dwa tutejsze folwarki, zwane dworem górnym i dolnym (Oberhof i Niederhof), tworzyły wtedy jeden folwark. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należało do niego 13 miejscowości, między innymi Siodłonie, Szczypkowice, Wielka Wieś, Warblino, Klęcino, Rzuszcze i Izbica.

Główczyce leżały w rdzeniu ziemi słowińskiej i dłużej niż gdziekolwiek w okolicy trzymało się tu słowo słowiańskie. „Miejscowy kościół ewangelicki jest jedynym w tamtych stronach, w którym odbywają się jeszcze polskie kazania” — notuje Słownik geograficzny, dodając, że „wieś sama przeważnie zniemczona, starzy tylko mówią po kaszubsku”. W 1879 roku do komunii przystąpiło tu 5256 osób po niemiecku i 125 po polsku. Franz Tetzner datuje wygaśnięcie kaszubskiego języka kościelnego w Główczycach na rok 1886 w swoim zestawieniu (s. 29), a w opisie parafii (s. 158) na rok 1887 — po śmierci pastora i kronikarza Ernsta Korneliusa Engelberta Lohmanna.

W 1881 roku było tu 105 kaszubskich komunikantów, w 1886 roku osiemnastu. Z okolicami Główczyc wiązała się osobna nazwa tutejszych Słowian. Tetzner wyjaśnia, że miano Kabatków było od stu lat niezwykłym określeniem pomorskich Słowian z okolic Główczyc, podczas gdy Słowińcy od dawna oznaczali Kaszubów pomorskich w ogóle; przymiotnika „słowiński” używali dla całości tej ludności Krofey i Pontanus. Sama parafia główczycka ma u Tetznera osobne omówienie — obok Gardny Wielkiej, Rowów, Objazdy, Cecenowa, Smołdzina, Stowięcina, Mikorowa, Nożyna, Budowa, Łupawy, Izbicy i Kluk.

Od 1888 roku parafia miała własne, samodzielne stanowisko pomocnika duchownego. Stary kościół spłonął. Kościół neogotycki, fundacji rodu von Puttkamer, zbudowano w 1890 roku i poświęcono 24 września 1891 roku. W Główczycach urodził się 24 maja 1863 roku Johannes Wentzlaff, syn miejscowego kantora i nauczyciela Theodora; w latach 1890–1911 był pastorem we Freist. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczył wieś i majątek osobno: w gminie wiejskiej mieszkało 345 ewangelików, dwóch katolików i 27 Żydów, w obwodzie dworskim 389 ewangelików i jeden katolik; ewangelicy z obu wierszy należeli do miejscowej parafii.

Data śmierci tutejszego duchownego zachowała się w urzędowym wykazie konsystorza: pastor Platzer „in Glowitz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt” (okręg kościelny Słupsk-Stare Miasto) zmarł 28 grudnia 1925 roku w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat. W 1926 roku do parafii główczyckiej, przez gminę kościelną Giesebitz, przyłączono ewangelików z folwarku Friedrichshof, wypisanych z parafii w Charbrowie. Po śmierci pastora Platzera patronat powołał z dniem 1 lutego 1927 roku pastora Sprondla.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 6084 dusze i filię w Giesebitz, oddaloną o 9 kilometrów. Według poprawek do tego spisu Sprondel został z dniem 1 kwietnia 1932 roku powołany do Stargardu na Pomorzu. Z dniem 1 lipca 1932 roku powołano tu Bartelta.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Data 1812, którą v. Puttkamer podał jako rok ostatniego błogosławieństwa po kaszubsku (z zastrzeżeniem „jeśli się nie mylę”), nie zgadza się z zapisem, że w 1821 roku kazanie kaszubskie głoszono w Główczycach co niedzielę. W krajowej ewidencji zabytków cmentarz datowany jest na lata siedemdziesiąte XIX wieku, a kaplica przed kościołem pochodzi z 1869 roku.

W 1577 roku spisano matrykułę parafii i powołano pastora, a Pagel podaje, że kościół poświadczony jest w 1585 roku. Pożar starego kościoła Franz Tetzner (1899) datuje na 20 października 1889 roku, P. Scharnofske w „Ostpommersche Heimat” (1931), za relacją pastora Wegeliego, naocznego świadka, na 20 sierpnia 1889 roku, a dr Paetow w tym samym piśmie (1932) datuje pożar starego kościoła od uderzenia pioruna na 1881 rok.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1932; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 496, 499–501 i 584; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; v. Puttkamer, „Die letzten Kassuben” (o kościele w Główczycach), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 3, 29, 158 i 164; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, 1989, hasło Glowitz; krajowa ewidencja zabytków, zabytek.pl, obiekt 871849; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 966–967; R. Steingräber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 października 2026 roku; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 170 i 247; P. Scharnofske, „Aus der Geschichte der Glowitzer Kirche und der Kirchengemeinde”, „Ostpommersche Heimat” 1931, nr 23–24; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.