Główczyce — kościół (obecnie śś. Apostołów Piotra i Pawła)

Kościół w Główczycach — po niemiecku Glowitz — to neogotycka świątynia murowana z cegły i kamienia, wzniesiona w 1890 roku i poświęcona w 1891 roku. Jest dziś rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła, a cały zespół kościelny — z dwiema kaplicami, plebanią i cmentarzem przykościelnym — objęto ochroną konserwatorską.

Główczyce leżały w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, i były siedzibą rozległej parafii ewangelickiej; należała ona do synodu słupskiego staromiejskiego, a patronat sprawowali właściciele należących do niej majątków. Wieś pojawia się w źródłach w 1252 roku, w dokumencie księcia Świętopełka, gdzie występuje rycerz Racław z Główczyc. Nazwa oznacza okolicę na szczycie wzgórza, a Główczyce od dawna uchodziły za środek Kaszub pomorskich; mieszkańców okolicznych wsi nazywano osobnym mianem Kabatków.

Lista tutejszych duchownych zaczyna się od Georga Bachura i Thomasa Butzkego; w 1577 roku, gdy powołano pastora Johanna Schwartza, sporządzono także matrykułę parafii. Najstarsze wiadomości o założeniu kościoła zapisano w rejestrze chrztów, który w 1712 roku zaczął prowadzić pastor Gottlieb Heering; od tego roku zachowały się księgi metrykalne. Jakob von Kleist, prezes sądu wójtowskiego w Słupsku i Sławnie, zapisał w testamencie spisanym w Rzuszczach, że chce spocząć w kościele w Główczycach, w swojej ławie; kościołowi zostawił 25 guldenów, a pastorowi najlepszego konia. Walther Bartholdy datuje ten testament raz na 1 stycznia 1682, raz na 1 stycznia 1685 roku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pastorami w Główczycach byli dalej: Thomas Hecht (powołany w 1620 roku), trzej Grünebergowie — Peter (1633), Paul (1658) i Jakob (1688), Gottlieb Heering (poprawka Müllera, s. 584; od 1705 roku, zmarły w 1731 roku jako senior synodu), Petrus Schimansky (1733–1775) i Johann Friedrich Fleischer (1777–1801); w XX wieku po Johannesie Wegelim (1887–1909) pastorem został w 1910 roku Albert Platzer.

W 1733 roku, ponieważ patroni nie mogli się porozumieć co do wyboru duchownego, król Fryderyk Wilhelm I sam przysłał do Główczyc pastora Petrusa Schimansky’ego z Prus Wschodnich; na początku był on prześladowany przez miejscową szlachtę, z czasem jednak zyskał jej szacunek i służył tu aż do śmierci w 1775 roku. Od 1869 roku w parafii główczyckiej działało drugie stanowisko duchownego; do 1912 roku przewinęło się na nim kilkunastu młodych duchownych pomocniczych i wikariuszy, z reguły na rok lub dwa, między innymi Karl Köhn (1869–1871), Albrecht Giese (1872–1873), Hermann Sonnenburg (1873–1875) i Theodor Albert Schulz (od 1884 roku).

Dawną świątynię, pochodzącą z 1699 roku, widział w 1777 roku podróżujący tędy Johann Bernoulli i zapisał krótko, że kaszubski kościół wsi Główczyce jest duży i z zewnątrz dość ładny.

W 1784 roku Główczyce liczyły 38 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, a dwa tutejsze folwarki, zwane dworem górnym i dolnym (Oberhof i Niederhof), tworzyły już wtedy jeden folwark. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należało do niego 13 miejscowości, między innymi Siodłonie, Szczypkowice, Wielka Wieś, Warblino, Klęcino, Rzuszcze i Izbica.

Tutejszy kościół był długo jedynym w okolicy, w którym rozbrzmiewała mowa kaszubska. W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku.

Według raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Bartholdy’ego, kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Według tego samego opracowania, w którym zapisano wiadomość o rejestrze chrztów, w 1812 roku odbyło się w Główczycach ostatnie błogosławieństwo w języku kaszubskim — autor zastrzegł jednak: „jeśli się nie mylę”.

Rachunki komunijne pozwalają zmierzyć tę zmianę na przestrzeni dwóch stuleci. W 1713 roku do stołu Pańskiego przystąpiło w parafii 559 osób po niemiecku i 3152 po polsku; od 1829 roku prowadzono osobny rejestr obu nabożeństw. W 1879 roku było to już 5256 osób po niemiecku i 125 po polsku, w 1881 — 5335 i 105, a w 1886 zostało zaledwie 18 komunikantów kaszubskich. Słownik geograficzny zapisał, że tutejszy kościół ewangelicki „jest jedynym w tamtych stronach w którym odbywają się jeszcze polskie kazania”, i dodał, że wieś jest przeważnie zniemczona, a po kaszubsku mówią już tylko starzy.

Świadek postronny opisał jedną z tych niedziel. Aleksander Hilferding zastał w Główczycach nabożeństwo słowiańskie odprawiane przed niemieckim: kościół był dość zapełniony, ale niemal wyłącznie starszymi ludźmi, w większości przybyłymi z odległych wsi rybackich; dzieci i młodzieży prawie nie widział. Ci czekali przed kościołem odświętnie ubrani i przyglądali się z drwiącą ciekawością starym kobietom w kaszubskich strojach, a przy ostatniej pieśni wciskali się do środka, zajmując ławki powoli opuszczane przez Kaszubów.

Wcześniejsi duchowni — Johann Christian Koberstein w latach 1802–1828 i Heinrich August Küsell w latach 1829–1852 — kaszubszczyznę stopniowo wypierali; Küsell rozkopał też pobliskie wzgórze, a wydobyte popielnice trafiły do muzeum w Szczecinie. Najdłużej posługiwał się tą mową pastor i kronikarz Ernst Engelbert Kornelius Karl Lohmann, sprawujący urząd od 1853 do 1885 roku, autor kroniki kościoła spisanej w 1856 roku. Synod powiatowy Słupsk-Stare Miasto, zebrany w listopadzie 1877 roku w ratuszu w Słupsku, wybrał go większością 36 głosów przeciw 5 do wydziału synodalnego i na deputowanego do synodu prowincjonalnego. Kazania po kaszubsku głoszono do 1886 roku; Franz Tetzner w innym miejscu wiąże zanik kaszubszczyzny jako mowy nabożeństwa z rokiem 1887 i śmiercią Lohmanna.

Jego następca, Johannes Wegeli, urzędujący według Tetznera od 1886 roku (według Ernsta Müllera powołany z dniem 1 stycznia 1887 roku), posługiwał się nią jeszcze w skromnym zakresie, przy bardzo starych ludziach w Klukach.

Stara świątynia spłonęła, a obecną wzniesiono na jej miejscu. Zachowało się dziewiętnastowieczne wyposażenie: ołtarz, ambona, organy, ławki, konfesjonał i empory, a także witraże z herbami rodów von Krockow, von Puttkamer i von Querzen. Cmentarz przykościelny, jeden z największych w powiecie słupskim, zajmuje wzgórze w środku wsi; stoją na nim dwie kaplice — jedna wzniesiona w 1869 roku przed kościołem, druga na początku XX wieku za nim — oraz pomnik ku czci poległych w pierwszej wojnie światowej. Najstarszą część cmentarza zniwelowano, ale ocalały tam kamienne płyty nagrobne pastora Carla Pipera, zmarłego w 1893 roku, i jego żony z domu Gilowskiej, zmarłej w 1857.

Według fotografii, którą znał Böttger, dawny kościół w Główczycach miał wieloboczne prezbiterium, ramiona transeptu i masywną wieżę zachodnią, nad której dachem namiotowym wznosiła się wieżyczka ze smukłym, spiczastym hełmem. Na zachodniej emporze nowego kościoła zawieszono ośmioramienny mosiężny świecznik z XVII wieku, zakończony u dołu szyszką, z orłem i jeźdźcem w zwieńczeniu. Z dawnych naczyń zachowały się prosty kielich z 1712 roku, dzban oraz srebrny talerz z około połowy XVII wieku, używany jako patena.

Według Franza Tetznera (1899) sama wieś liczyła około 900 mieszkańców, a parafia obejmowała czternaście wsi i blisko 6000 dusz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Główczyce dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczył 345 ewangelików, 2 katolików i 27 Żydów, w obwodzie dworskim — 389 ewangelików i 1 katolika.

Data śmierci tutejszego duchownego zachowała się w urzędowym wykazie konsystorza: pastor Platzer „in Glowitz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt” zmarł 28 grudnia 1925 roku w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat. W 1926 roku ewangelików z folwarku Friedrichshof, wypisanych z parafii w Charbrowie, przyłączono do gminy kościelnej Giesebitz w parafii główczyckiej. Po śmierci pastora Platzera patronat powołał z dniem 1 lutego 1927 roku pastora Sprondla.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 6084 dusze i filię w Giesebitz, oddaloną o 9 kilometrów. Patronat sprawowało wspólnie dziewięć osób, na czele z właścicielem majątku von Puttkamerem z Glowitz. Według poprawek do tego spisu Sprondel został z dniem 1 kwietnia 1932 roku powołany do Stargardu na Pomorzu. Z dniem 1 lipca 1932 roku powołano tu Bartelta.

Po zajęciu Główczyc 8 marca 1945 roku kościół przejęli katolicy. Jeszcze wiosną 1945 roku, jak podaje Wojciech Skóra za wspomnieniami słupskiego wikariusza Giesego, w Główczycach odprawiano nabożeństwa dla Niemców, a do komunii przystąpił wtedy nawet jeden z czerwonoarmistów; w drugiej połowie tego roku pastor parafii w Główczycach Johannes Bartelt, przybyły do Słupska, udzielił Giesemu oficjalnego upoważnienia do opieki nad wiernymi w Słupsku i okolicach. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła poświęcono 24 lutego 1946 roku.

Według Jana Wilda ewangelicy stracili kościół jeszcze przed wyjazdem niemieckiego proboszcza, a nabożeństwa przeniesiono za zgodą władz radzieckich do mieszkań prywatnych; około 1950 roku ewangelicy otrzymali salkę katechetyczną przy ulicy Kościuszki, w której urządzono prowizoryczną kaplicę, a zbór stał się później filiałem parafii ewangelicko-augsburskiej w Słupsku („Informator Parafialny” nr 6-7-8 (235-7)/2022, s. 12–13). W połowie lat pięćdziesiątych legalny zbór w Główczycach liczył 1050 osób (nr 2 (232)/2022, s. 14), a jeszcze w 1957 roku mieszkało w samych Główczycach ponad czterdzieści niemieckich rodzin i odprawiano nabożeństwa po niemiecku (nr 5 (235)/2022, s. 12).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego zapisu kazania po kaszubsku głoszono do 1886 roku, Franz Tetzner w innym miejscu wiąże ich zanik z rokiem 1887 i śmiercią Lohmanna; Johannes Wegeli urzędował według Tetznera od 1886 roku, według Ernsta Müllera powołano go z dniem 1 stycznia 1887 roku. P. Scharnofske w „Ostpommersche Heimat” (1931) podaje, że Wegeli urzędował w Główczycach w latach 1884–1909. Datę pożaru starego kościoła Franz Tetzner (1899) podaje jako 20 października 1889 roku, a Scharnofske przytacza relację pastora Wegeliego, naocznego świadka, z „Glowitzer Denkzettel”: burza nadeszła nad Główczyce 20 sierpnia 1889 roku pod wieczór, „pięć lat po śmierci pastora Lohmana”, a ogień pojawił się na szczycie wieży. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w tym samym piśmie w 1932 roku pisze, że stary kościół spłonął od uderzenia pioruna w 1881 roku.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 499–501, 584; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 13; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1932; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Stettin 1912; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, wraz z przytoczoną tam kroniką kościoła w Główczycach pastora Ernsta Lohmanna, relacją Aleksandra Hilferdinga i sprawozdaniem Johanna Bernoulliego z podróży w 1777 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; v. Puttkamer, „Die letzten Kassuben” (o kościele w Głowczycach), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 966–967; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 170 i 247; „Der Reichsbote” (Berlin), 17 listopada 1877 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946)”, „Przegląd Zachodniopomorski” XL, 2025, s. 146, 150; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 2 (232)/2022, s. 14; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 5 (235)/2022, s. 12; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 6-7-8 (235-7)/2022, s. 12–13; P. Scharnofske, „Aus der Geschichte der Glowitzer Kirche und der Kirchengemeinde”, „Ostpommersche Heimat” 1931, nr 23–24; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.