Gniew — cmentarz ewangelicki

Cmentarz miejskiej gminy ewangelickiej w Gniewie leżał przy ulicy Gdańskiej. Zlikwidowano go po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, i zamieniono w park — parkiem pozostaje do dziś.

Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje uposażenie gniewskiej fary. Według niego farę ufundował i bogato uposażył książę Sambor: dokument erekcyjny datowany na 1204 rok zapisywał kościołowi — obok dziewięciu włók przy samym mieście — całą wieś Gronowo i kępę Kuchnię, a gniewskie młyny miały co miesiąc dostarczać korzec najprzedniejszej pszenicy na hostie. Po odzyskaniu fary w 1596 roku proboszczowi zostało z tego pięć włók roli.

W czasie Reformacji gniewska fara przeszła na prawie czterdzieści lat w ręce ewangelików. Wizytacja zapisała dzień, w którym gniewska fara wróciła do katolickiego kultu: 1 lipca 1596 roku. Kościół — murowany, z wieżą — był, jak zanotowano, „przez prawie czterdzieści lat sprofanowany zaraźliwą nauką Lutra”, aż odzyskał go biskup Hieronim Rozrażewski; świątynię konsekrowano niegdyś ku pamięci świętego Mikołaja. Zwrot o „zaraźliwej nauce” to język polemiczny wizytatora, przytaczany tu jako cytat ze źródła. Gniew otwiera urzędowy „Katalog kościołów odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku”, a proboszczem został Georgius Hega. Wizytacja z 1649 roku zapisała, że gniewska fara była w posiadaniu innowierców przez czterdzieści lat, a odzyskał ją biskup Rozrażewski w 1596 roku.

Osobnym obiektem, nie tym cmentarzem, był kościół świętego Jerzego ze szpitalem i własnym cmentarzem, stojący za bramą Gdańską; podanie mówiło o podziemnym ganku prowadzącym stąd do zamku. W czasie Reformacji podupadł: około 1596 roku jeszcze stał, ale zrujnowany, i nabożeństw w nim nie odprawiano, a w XVII wieku był w gruzach. W 1714 roku toczył się proces dotyczący tego miejsca. Ówczesny proboszcz Jan Jugowski, archidiakon pomorski, skarżył się — jak podaje Fankidejski — że luterscy mieszczanie, ośmieleni obecnością Szwedów, zaorali plac wokół kościoła, wydobywali z cmentarza glinę dla zdunów razem z kośćmi i wywozili na stare fundamenty miejskie nieczystości. To relacja i oceny jednej strony sporu, zapisane w skardze proboszcza.

Po wygranym procesie cmentarzowi przywrócono poszanowanie i wystawiono na pamiątkę małą kapliczkę pod wezwaniem świętego Jerzego; później na cmentarzu katolickim stanęła nowa kapliczka Świętego Krzyża.

Fankidejski wymienia w mieście jeszcze dwa miejsca święte: murowaną, sklepioną kapliczkę we wschodnim rogu cmentarza przy farze, stojącą jeszcze w 1686 roku i uchodzącą za starszą od samej fary, oraz kościół na przedmieściu „ku Młynom”, który w czasie Reformacji opustoszał i został obalony — na jego kamiennych fundamentach magistrat pozwolił mieszczanom postawić trzy stodoły, a biskup Rozrażewski daremnie domagał się odbudowy. Osobny zbór i własny cmentarz mieli gniewscy ewangelicy w połowie XVIII wieku — notuje to katolicka wizytacja archidiakona Augustyna Klińskiego, która naliczyła w mieście 1050 katolików przystępujących do spowiedzi wielkanocnej.

Gniew (po niemiecku Mewe) leży na Kociewiu, a w XIX wieku był miastem w znacznej części ewangelickim i niemieckim. W 1783 roku opisywano go jako zamieszkany przez „prawie samych ewangelickich Niemców”; w 1816 roku naliczono tu 937 ewangelików, w 1871 roku 2100 — wobec 1700 katolików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w mieście 4501 mieszkańców: 1754 ewangelików, 2549 katolików, czterech innych chrześcijan i 194 Żydów. Proporcja odwróciła się między 1871 a 1885 rokiem; w 1890 roku było 1504 ewangelików i 2428 katolików.

Wierni gromadzili się w kościele ewangelickim na rynku, wzniesionym w latach 1818–1823 według projektu Karla Friedricha Schinkla, pod kierownictwem S. Sachsa. Harnoch podaje dzień poświęcenia — 3 sierpnia 1823 roku — i notuje kościół murowany, pod patronatem prywatnym, z trzema dzwonami; parafia liczyła 3052 dusze, a rocznie odnotowywano 124 chrzty, 34 śluby i 1420 komunikantów. Gniewska gmina była starsza od swojej świątyni: ewangelickie księgi ślubów prowadzono tu od 1681 roku, chrztów od 1682, pogrzeby gminy miejskiej notowano od 1766 roku, a wiejskiej od 1783. To dziedzictwo luterańskie, po 1817 roku unijne.

W całej ziemi gniewskiej były tylko dwa kościoły ewangelickie: ten gniewski i szachulcowy z 1760 roku, z murowaną wieżą z 1796, w Rudnie (Rauden) — tak podaje inwentarz zabytków z 1887 roku, który wspomina też dawny kasztel w Rudnie, gdzie w 1229 roku wzmiankowano kasztelana książęcego. Według kroniki Harnocha z 1890 roku w rozległej parafii ewangelickiej w Gniewie, po niemiecku Mewe, było dwadzieścia cztery prywatne cmentarze.

Według statystyki diecezji chełmińskiej z 1928 roku w obrębie parafii katolickiej w Gniewie mieszkało 275 ewangelików na 4629 mieszkańców. Kościół ewangelicki na rynku przetrwał wojnę, a rozebrano go w latach 1955–1957.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Fara świętego Mikołaja była pod koniec XVI wieku „w rękach ewangelików” — tak zapisał inwentarz zabytków z 1887 roku — a katolicy walczyli o jej odzyskanie, podpierając się dokumentem erekcyjnym księcia Sambora, rzekomo z 1204 roku, który wydawca uznaje za sfałszowany. Ksiądz Jakub Fankidejski przytacza ten dokument jako akt fundacji fary.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 902 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1782 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 516, 517; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego bpa H. Rozrażewskiego wraz z katalogiem kościołów odzyskanych 1596 (Fontes TNT); Ewidencja cmentarzy Pomorza — Białe Karty konserwatorskie; cmentarze ewangelickie Kociewia (zabytek.pl); ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 253–256 (dekanat gniewski); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 (księgi metrykalne parafii ewangelickiej w Gniewie); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 74, poz. 3; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G56, s. 191–194; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 260–261 i 278; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.