Gniew — dawny kościół ewangelicki (Mewe, nieistniejący)

Gniew, po niemiecku Mewe, leży na wysokim lewym brzegu Wisły, przy ujściu Wierzycy. Do 1920 roku było to miasto powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder), co potwierdza indeks Gemeindelexikonu Prus Zachodnich z 1885 roku. Kościoła ewangelickiego już nie ma; po świątyni pozostała tablica pamiątkowa przy cmentarzu komunalnym, dawnym cmentarzu ewangelickim.

Historia Gniewu jest starsza od kościoła ewangelickiego o pół tysiąclecia. Miasto było grodem książąt pomorskich, Sambora II i Wracisława II, potem siedzibą konwentu krzyżackiego z komturem, a za rządów polskich starostwem, które trzymali między innymi Jan Sobieski i Stanisław Leszczyński. Kościół parafialny pod wezwaniem świętego Mikołaja miał ufundować około 1204 roku książę Sambor I, uposażając go między innymi dziewięcioma włókami roli przy mieście; autentyczności dokumentu erekcyjnego nowsi badacze zaprzeczali już w XIX wieku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku już przed Reformacją tutejszy proboszcz musiał sprzyjać Ewangelii, bo w 1506 roku Peter Wilmann, prepozyt przy kościołach świętego Jerzego i świętego Jana w Toruniu, prosił go o zbiórkę na rzecz ubogich waldensów. Za pierwszych wyznawców Ewangelii w Gniewie, po niemiecku Mewe, uważa się duchownych Stephana von Lübena (1538), Jacoba Danka (1561) i Oswalda Arenda (1569); publiczne nabożeństwo ewangelickie wprowadzono około 1545 roku w kościele świętego Mikołaja, a 9 lipca 1570 roku król Zygmunt August nadał tutejszym ewangelikom przywilej religijny. Pierwszym stałym duchownym miał być w Gniewie około 1569 roku Michael Bieberfenger. Paul Correns w kronice Gniewu, wydanej w 1897 roku na sześćsetlecie miasta, pisze, że w 1538 roku wyznanie augsburskie przyjęła cała rada miejska i większa część mieszczan.

Stephana von Lübena, Jacoba Danka i Oswalda Arenda nie znają ani Rhesa, ani wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego. Ten ostatni wylicza za to dwudziestu gniewskich duchownych od lat siedemdziesiątych XVI wieku do Immanuela Görtza, który objął urząd w 1734 roku; rok jego śmierci, 1762, późniejsza ręka dopisała w egzemplarzu Biblioteki Elbląskiej, a Rhesa potwierdza go dokładną datą: 13 lutego 1762.

Według Piotra Bireckiego w 1583 roku wszystkie kościoły dekanatu gniewskiego były już luterańskie. Fara pozostawała w rękach innowierców blisko czterdziestu lat; katolicy odzyskali ją 1 lipca 1596 roku. Jak ujmuje to źródło katolickie, Reformacja pochłonęła niemal wszystkie dochody kościoła: wizytacja zastała w posiadaniu proboszcza już tylko cztery włóki, a i z nich magistrat odebrał kilka morgów i wydzierżawił je garncarzowi. Wizytator spisał zresztą żale proboszcza nie tylko na innowierców, lecz przede wszystkim na radę miejską: rada zajęła siłą połowę wieży zwanej domem wikariuszy, przejmowała czynsze należne szpitalowi przy bramie wodnej i sprzedała dwa domki obok niego.

Wyliczono też dawne świątynie, które przepadły: kaplicę nad bramą wodną, po której ledwie został ślad, kościół przy szpitalu świętego Jerzego przed bramą miejską — całkiem opuszczony, bez nabożeństw — oraz kościół za miastem, ku młynom, po którego zburzeniu mieszczanie za zgodą magistratu postawili na gruzach swoje stodoły. To samo — czterdzieści lat w rękach innowierców i odzyskanie fary przez biskupa Rozrażewskiego w 1596 roku — powtarza wizytacja z 1649 roku.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Gniewu. Spór o farę zaczął się od listów królewskich, które uzyskał biskup Hieronim Rozrażewski: 11 kwietnia 1590 roku król nakazał radzie oddać biskupowi dobra duchowne, a 25 kwietnia oddać kościół proboszczowi Johannowi Radzminskiemu. 10 grudnia 1594 roku sąd asesorski przyznał kościół proboszczowi. Burmistrz Peter Hönisch prosił osobiście królewski sąd relacyjny o przekazanie sprawy sejmowi, bo dotyczyła wszystkich miast pruskich, ale wyrok nakazał oddać farę ze wszystkimi dobrami. Wysłannikom biskupa odmówiono 19 września 1595 roku i przekazanie odwleczono do 1597 roku.

Wizytacja dekanatu gniewskiego, przeprowadzona w 1598 roku z polecenia biskupa włocławskiego i pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego, zapisała przy tutejszej parafii zarzuty wobec plebana: że utrzymywał organistę niekatolika, że trzymał u siebie rodzonego brata kalwinistę, z którym mieszkał pod jednym dachem, i że po przyjacielsku obcował z mieszczanami wyznania ewangelickiego, czasem ucztując z nimi do późnej nocy. Pleban obiecał brata wkrótce odprawić. Wzmianka o kalwiniście jest w tych aktach rzadkością — zapisy o innowiercach dotyczą w nich niemal wyłącznie luteranów. Ta sama wizytacja opisuje układ sił w mieście: lud był prawie w całości katolicki, ale najważniejsi mieszczanie, ojcowie rodzin, trwali przy nowej wierze, a przewodził im rajca Piotr.

Ewangelicy mieli wówczas w Gniewie dwóch duchownych, Niemca i Polaka, i urządzili sobie miejsce na kazania w ratuszu, gdzie schodzili się najczęściej. Tabela szkół, którą Waschinski ułożył z wizytacji, dodaje, że w XVI wieku szkoła katolicka przeszła tu w ręce protestantów i wróciła do katolików w 1598 roku, a w 1649 roku działały obok siebie szkoła katolicka i ewangelicka.

W 1746 roku wizytator zanotował w parafii gniewskiej około dwóch tysięcy luteranów, tolerowanych przez starostów: mieli dom modlitwy w mieście, oratoria we wsiach za Wisłą i dwie szkoły za bramą bydlęcą, od strony Wisły, „na Holendrach”, gdzie nauczyciele w niedziele głosili kazania. Ta sama wizytacja archidiakona Augustyna Klińskiego naliczyła w mieście 1050 katolików przystępujących do spowiedzi wielkanocnej i odnotowała, że ewangelicy mieli tu osobny zbór i własny cmentarz. W latach 1765–1766 ich nauczyciele głosili już kazania po niemiecku i po polsku — w szkole pośrodku miasta, przy domu modlitwy, i w drugiej od strony Wisły — a miasto płaciło katolickiemu proboszczowi 125 florenów rocznie za swobodę odprawiania nabożeństw i w miejsce opłat za chrzty, śluby i pogrzeby. Luteranów liczono wtedy w parafii nadal około dwóch tysięcy.

Dom modlitwy, który ewangelicy wznieśli po przeniesieniu nabożeństw z ratusza, był już w 1762 roku tak zniszczony, że przy ulewach woda strugami lała się do wnętrza i na głowy słuchaczy; przetrwał do 1818 roku.

Od 16 kwietnia 1640 roku, jak podaje Rietz (1924), pracował w Gniewie pastor Johann Mahlendorff, wcześniej w Rudnie. Według Rietza, który powołuje się na Haelkego, usunięto go 8 lipca 1654 roku: katolicy zarzucili mu obrazę katolickich mieszczan, bo próbował przeszkodzić konwersji gniewskiego mieszczanina na łożu śmierci, a komisja wysłana przez króla polskiego skazała go na usunięcie z urzędu i opuszczenie miasta w ciągu trzech minut. Był potem duchownym w Grabinach Zameczku (Herrengrebin), od 1660 roku diakonem w Prabutach, następnie pastorem w Gardei; zmarł w 1682 roku.

Część mieszczan wyłamała drzwi domu pastora George'a Nennichiusa i zabroniła mu sprawowania urzędu, a 16 kwietnia 1640 roku miejsce samowolnie obsadzono Johannem Mahlendorffem. W 1654 roku dziekan i prepozyt Hromadzik nakłonił umierającego ewangelika Johanna Tiedemanna do przejścia na katolicyzm; pastor i wielu mieszczan bezskutecznie próbowało temu przeszkodzić. Komisja królewska pod przewodem opata oliwskiego odesłała strony do sądu królewskiego, a te wybrały na sędziego polubownego swojego starostę, kanclerza litewskiego Albrechta Stanisława Radziwiłła. Wyrokiem wydanym w Kownie 4 sierpnia 1654 roku pozbawił on pastora urzędu, a dwóch mieszczan wygnał na zawsze, z półroczną zwłoką na sprzedaż majątku.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 217) 8 lipca 1693 roku urząd pastora w Gniewie objął Michał Wundsch, wcześniej pastor w Sztumie, który zmarł w Gniewie 2 listopada 1699 roku.

Neogotycki kościół ewangelicki stał pośrodku rynku, obok ratusza. Kamień węgielny wmurował 3 maja 1818 roku pastor Teodor Gutt, budowa trwała pięć lat, a poświęcenie odbyło się 3 sierpnia 1823 roku. Wcześniej ewangelicy zbierali się na nabożeństwa w ratuszu. Według Corrensa pod nowy kościół rozebrano w lutym 1818 roku południowo-wschodnie skrzydło ratusza, a pod kamieniem węgielnym, położonym 3 maja, złożono żelazną skrzynkę z wiadomościami o budowie świątyni oraz o zarządzie i sądownictwie miasta. Poświęcenie wyznaczono na 3 sierpnia 1823 roku — urodziny króla. Budowa kosztowała 16 751 talarów i 15 srebrnych groszy: Fryderyk Wilhelm III dał 6672 talary i darmowe drewno budowlane, zbiórki i zasiłki ministerstwa przyniosły około 1300 talarów.

Według Harnocha kościół poświęcony w 1823 roku był patronatu prywatnego, murowany, z murowaną wieżą, której iglicę obito blachą; trzy dzwony podarowała w 1832 roku rodzina Krafftów, a nastawę ołtarzową z rzeźbieniami i obrazem wykonano w 1845 roku w Gdańsku. Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza wyposażenie kościoła: neogotycki drewniany ołtarz z olejnym obrazem Chrystusa naturalnej wielkości, barokową ambonę i okazałą drewnianą chrzcielnicę z 1765 roku, ufundowaną przez Michaela Gottharda Voigta i Michaela Pachmuhra, wykonaną przez Daniela Jastrau i polichromowaną przez Johanna Christiana Mankego, ze złoconą Grupą Chrztu w Jordanie. Projekt bywa przypisywany Karlowi Friedrichowi Schinklowi; żadne z dostępnych źródeł tego jednak nie potwierdza.

Przebieg budowy i poświęcenia opisuje relacja z Gniewu datowana 6 lutego 1830 roku, podpisana literą „M.” i ogłoszona w tymże roku w „Preußische Provinzial-Blätter”. Budowę postanowiono w 1816 roku, gdy stary dom modlitwy całkiem podupadł i był za ciasny. Relacja dokładniej rozkłada fundusze: dar królewski przyznano rozkazem gabinetowym z 22 grudnia 1817 roku, zbiórka po domach i kościołach w prowincjach Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie, zezwolona przez ministerstwo spraw wewnętrznych, przyniosła 1131 talarów, a ministerstwo spraw duchownych dało 200 talarów; resztę złożyli mieszkańcy miasta i wsi należących do parafii. Akt włożony w żelaznej skrzynce pod kamień węgielny, przedrukowany w relacji, podaje, że kamień położono w niedzielę Exaudi.

W komisji budowlanej zasiadali między innymi burmistrz Johann Gottlieb Pfeiffer, nadstarszy kościelny, rajca Samuel Theodor Pohl, kupiec Carl Gustav Krafft i aptekarz Heinrich August Jury, a z gminy wiejskiej królewski amtman George Zimmermann z Neuhoff. Budową kierował królewski budowniczy powiatu kwidzyńskiego, inspektor budowlany Salomon Sachs, a pod nim pracowali powiatowy mistrz murarski Heinrich Maus z Kwidzyna, gniewski mistrz murarski Johann Michael Preß i gniewski mistrz ciesielski Martin Rauch.

Według relacji skrzynka zawierała też wiadomości o ustroju miasta według ordynacji miejskiej z 19 listopada 1808 roku, o podatkach, poczcie i urzędzie prowiantowym, imienny spis ówczesnych urzędników i tabelę statystyczną. W przeddzień poświęcenia, o ósmej wieczorem, muzycy zagrali z otwartych okien starego domu modlitwy chorał „Nun danket alle Gott”. W dniu poświęcenia o dziewiątej rano odbyła się w starym kościele spowiedź, a kwadrans przed dziesiątą zebrali się tam królewski komisarz, magistrat i rada miejska. Przy dźwięku dzwonów ratusza i kościoła procesja z muzykami, uczniami, przełożonymi kościoła i duchownymi, którzy nieśli Biblię, agendę i naczynia do Wieczerzy Pańskiej, obeszła przez cały rynek stary i nowy kościół.

Przy zamkniętych drzwiach głównych przewodniczący magistratu i komisji budowlanej oddał klucz komisarzowi rejencji, a ten otworzył drzwi w imieniu władzy i przekazał klucz duchownemu. Liturgię odprawiono według porządku wprowadzonego tu rozkazem gabinetowym z 27 lipca 1823 roku; po kazaniu sprawowano Wieczerzę Pańską, chrzty i śluby. Uroczystość zakończono chorałem „Nun danket alle Gott”.

Parafia ewangelicka w Gniewie należała po 1816 roku do diecezji chełmińskiej Kościoła ewangelickiego, a w podziale obowiązującym do 1918 roku — do diecezji kwidzyńskiej, wraz z filią w Opaleniu (Münsterwalde). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje w mieście 1724 katolików i 2204 ewangelików przy ludności liczonej „obecnie około 5000” (w 1868 roku — 3443); liczby te nie sumują się z podaną ludnością ogółem. Dokładniejszy obraz daje spis z 1 grudnia 1885 roku: 4501 mieszkańców, w tym 1754 ewangelików, 2549 katolików, czterech innych chrześcijan i 194 Żydów. Miasto miało dwa kościoły parafialne, katolicki i protestancki, oraz synagogę z 1821 roku. W dawnym zamku krzyżackim i starościńskim urządzono wielki zakład karny, do którego kierowano przeważnie mężczyzn wyznania luterańskiego z okręgu apelacyjnego kwidzyńskiego; więźniów bywało tam zwykle około 650.

Duchownym królewskiego zakładu karnego w Gniewie był od 1891 roku Karl Graßhoff.

Kilka wiadomości o tutejszych duchownych przechowała prasa. W maju 1856 roku berlińska „National-Zeitung” odnotowała w rubryce zgonów ewangelickiego pastora Gutta z Gniewu. W listopadzie 1862 roku „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” ogłosiły narodziny córki pastora zakładu karnego w Gniewie, Kittlausa. W listopadzie 1884 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” podała, że na pastora w Gniewie powołano dotychczasowego pastora w Dobieszewie, Richarda Schweitzera, a w maju 1890 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” doniosła, że Schweitzer otrzymał wolną parafię przy kościele ewangelickim w Srokowie, w diecezji Rastenburg.

W grudniu 1898 roku „Tägliche Rundschau” ogłosiła, że z ewangelików z Wessel, dotąd przypisanych do parafii Neuenburg w diecezji Schwetz, oraz z majątku Opalenie i wsi Eichwalde, Jesewitz, Fielitz i Aplinki, dotąd należących do parafii w Gniewie, utworzono nową gminę kościelną Opalenie (Münsterwalde).

W czerwcu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 6, s. 46), że probostwo w Gniewie, pod patronatem miejskim, zwolniło się po śmierci pastora Voigta. Dawało około 2733 marek dochodu bez mieszkania i około 3006 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 3050 dusz i miała dziewięć szkół z 19 nauczycielami, a proboszcza miały wybrać połączone organy gminy spośród trzech kandydatów zaproponowanych przez magistrat.

Nabożeństwa w Gniewie odprawiano dawniej także po polsku, w 1890 roku już tylko po niemiecku. Parafia liczyła wtedy około 3052 dusz, a mieszkało w niej także około 160 mennonitów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2510 ewangelików; patronem był magistrat Gniewu, a pastorem był od 1890 roku Bernhard Klapp.

Ostatni obraz sprzed wojny daje statystyka diecezji chełmińskiej z 1928 roku: w obrębie parafii katolickiej w Gniewie mieszkało wtedy 275 ewangelików na 4629 mieszkańców. Kościół użytkowano do 1945 roku; potem życie parafialne zamarło, budynek podupadł i rozebrano go w 1957 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, zapisuje nazwisko Michaela Bieberfengera jako Biberfenger i także uważa go za prawdopodobnie pierwszego tutejszego duchownego, ale pierwszą wzmiankę o nim znajduje w miejskiej księdze sądowej już 24 marca 1563 roku — i według niego prawdopodobnie w tym samym roku złożono go z urzędu; rok 1569 to tylko ponowne pojawienie się jego nazwiska w księgach rady. Correns podaje, że ewangelicy musieli oddać farę w 1597 roku (w opisie wyżej: 1 lipca 1596 roku) i że rada miejska udostępniła im wtedy salę w ratuszu; według niego modlili się w niej aż do budowy kościoła w 1818 roku. Correns przy kamieniu węgielnym nie wymienia pastora Teodora Gutta — akt erekcyjny podpisała komisja budowlana, w której zasiadał m.in. nadstarszy kościelny Theodor Pohl.

Relacja z 1830 roku i przedrukowany w niej akt z kamienia węgielnego wymieniają natomiast mowę, modlitwę i błogosławieństwo pastora Theodora Nathanaela Gutta, doktora filozofii, po których położono kamień. Relacja pisze też, że w lutym 1818 roku pod budowę rozebrano część starego domu modlitwy oraz dawne mieszkanie duchownego, a Correns podaje, że rozebrano wtedy południowo-wschodnie skrzydło ratusza.

Według kroniki Harnocha publiczne nabożeństwo ewangelickie wprowadzono w kościele świętego Mikołaja już około 1545 roku, wizytacje mówią zaś o blisko czterdziestu latach fary w rękach innowierców. Według kroniki Harnocha kościół z 1823 roku był patronatu prywatnego, według almanachu z 1897 roku patronem był magistrat Gniewu. Dar królewski, który Correns podaje jako 6672 talary, relacja z 1830 roku określa dokładniej: 6672 talary i 18 srebrnych groszy oraz darmowe drewno budowlane.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Rietz za Haelkem podaje, że Mahlendorffa usunięto 8 lipca 1654 roku, a komisja królewska kazała mu opuścić miasto w ciągu trzech minut. Goedtke (s. 215–216) pisze o wyroku sędziego polubownego Radziwiłła z 4 sierpnia, półroczną zwłokę odnosi do dwóch mieszczan, a o trzech minutach nie wspomina; w przedruku stoi tu rok 1564, z kontekstu wynika 1654.

Według Rietza Mahlendorff był od 1660 roku diakonem w Prabutach i zmarł w 1682 roku; według Goedtkego (s. 220–221) w 1660 roku był przy kaplicy w Grabinach Zameczku, w 1671 roku został diakonem w Prabutach, jeszcze w tym roku pastorem w Gardei i zmarł tam 12 maja 1680 roku. Farę według źródła katolickiego odzyskano 1 lipca 1596 roku; Goedtke (s. 215) podaje, tak jak Correns, rok 1597 i odrzuca rok 1596 podany przez Büschinga jako sprzeczny z tutejszymi pismami. Stephana von Lüben, Jacoba Dancka i Oswalda Arenda spis z 1753 roku nie zna, ale rękopis wymienia ich według gniewskich ksiąg miejskich (s. 213) i przypuszcza, że należeli do pierwszych wyznawców religii ewangelickiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 902 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1782 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Reinhardt (1568), Laurentius Kleinschultz (1600), Severin Stobbe (1608–1622), George Felix (1629), Christian Krieger (1793), Theodor Nathanael Gutt (1813), Richard Ottomar Herrmann Schweitzer (1884), Hanns Bernhard Christian Klapp (1890), Leo Gustav Treumann (1940). Bez podanego roku: Michael Biberfenger, Christoph Möller, Daniel Gottfried Rogall, Caspar Theodoricus, Michael Wannovius.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 516, 517; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I: Pommerellen, z. 4, Danzig 1887, s. 277–295 (hasło Mewe); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, hasło „Gniew”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder, poz. 3; Wizytacja dekanatu gniewskiego z 1598 roku, w: „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. II, s. 430–435 (za Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis, t. XV); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 371, 387, 418; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G56, s. 191–194; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); „Kościół ewangelicki w Gniewie”, Wikipedia (za serwisem gniew.pl); westpreussen.de, przegląd struktury Kościoła ewangelickiego w Prusach Zachodnich; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 210, 213, 217; P. Correns, „Chronik der Stadt Mewe”, Graudenz 1897, s. 31–32, 58; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 74, 101; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 235; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 13–14; Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 117; t. 2, s. 479, 686; t. 3, s. 940, 947, 996; t. 4, s. 1201; t. 5, s. 1454, 1496; t. 6, s. 1671, 1775; t. 7, s. 1822, 1854, 1919; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 213–216, 220–221; „National-Zeitung” (Berlin), 11 maja 1856 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 8 listopada 1862 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 30 listopada 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 30 maja 1890 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M., „Ueber den Neubau der evangelischen Kirche in der Stadt Mewe in den Jahren 1818–1823 und deren feierliche Einweihung am 3. August 1823”, „Preußische Provinzial-Blätter” 3, Königsberg 1830, s. 436–440 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 217; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470.