Gniewino — cmentarz ewangelicki

Cmentarz leży przy kościele, w centrum Gniewina. Do 1945 roku był nekropolią gminy ewangelickiej, dziś jest czynnym katolickim cmentarzem przykościelnym. Wojewódzka ewidencja zabytków (wykaz dla gminy Gniewino) prowadzi go jako cmentarz przykościelny, katolicki, dawniej ewangelicki, o powierzchni 0,47 hektara; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go na drugą połowę XIX wieku.

Gniewino (po niemiecku Gnewin) do 1945 roku należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Gniewino było siedzibą rozległej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Gnewin) w diecezji (Kirchenkreis) Lauenburg, należącej do Kościoła ewangelicko-unijnego Prus, czyli unii staropruskiej.

Kościół wzmiankowano tu w 1400 roku, a Słownik geograficzny notuje, że pierwotnie były to dobra rządowe, dopóki w 1364 roku wielki mistrz krzyżacki Winrych von Kniprode nie nadał ich na własność Szczepanowi. Według świadectwa rady miasta Lęborka z 1477 roku, przytoczonego w opisie Pomorza z 1784 roku, wieś była dobrem rodziny von Pirch, „które na rozkaz księżnej Zofii oddano klasztorowi panien w Żarnowcu”. Patronat należał potem do dziedziców: von Weiherów, von Rexinów, wreszcie majoratu Woedtke.

Kościół służył ewangelikom od początku Reformacji. Ernst Müller prowadzi listę dwudziestu tutejszych duchownych od 1547 roku, kiedy urząd objął Nikolaus Petrokisius. Franz Schultz zapisuje, że próba odebrania świątyni ewangelikom przez ochmistrza żarnowieckiego Bystrama nie powiodła się wobec oporu pani von Weiher i sąsiadów. Według tego samego autora po pożarze starego kościoła na początku XVII wieku pozostały dzwony z 1601 i 1604 roku. Opis ziemi lęborskiej, sporządzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina z Kołobrzegu i ogłoszony drukiem przez Cramera, notuje krótko, że do kościoła gniewińskiego nie należy nic ponad samą wieś Gniewino, a wspólnota ma własnego duchownego. Przy okazji zaznacza, że z takimi kościołami szlacheckimi katoliccy księża nie mają nic wspólnego i wszystkie dochody pobierają tamtejsi duchowni luterańscy.

W 1784 roku Gniewino leżało trzy mile na północ-północny wschód od Lęborka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy (wśród nich młynarz) i czterech zagrodników; była karczma, kuźnia i podsiębierny młyn wodny z połowem węgorzy i troci — razem 23 dymy. Trzy razy w roku odbywały się tu jarmarki: we Wniebowstąpienie, 24 sierpnia, w dzień Świętego Bartłomieja, i w dzień Świętej Barbary.

Parafia rosła z jednej wsi do kilkunastu. W 1784 roku Gniewino było parafią macierzystą inspekcji charbrowskiej, z własnym duchownym i kościelnym. Wcielono do niej Tadzino, Lisewo, część Młynów i Mierzyna oraz szlachecką wieś Strzebielinek, leżącą już w Prusach Zachodnich; trzy dalsze wsie zachodniopruskie — Kolkowo, Opalino i Rybno — trzymały się tutejszego kościoła jako tak zwane wsie gościnne. Dla swoich wsi zachodniopruskich parafia składała duplikaty ksiąg w sądzie obwodowym w Wejherowie — chrzty za lata 1851–1852, śluby i zgony za 1852–1862. Dekretem z 6 lipca 1889 roku przeniesiono tu z parafii w Osiekach Lęborskich Gniewinko, Perlino Wielkie i Małe (Perlinko), Bychowo i zachodniopruskie Burgsdorf; kościół w Gniewinie był wtedy „w budowie”. 25 lipca 1890 roku dołączono jeszcze zachodniopruskie Nadole — a kościół nadal budowano.

Ernst Müller wymienia w 1912 roku w parafii, obok Gniewina, trzynaście miejscowości (s. 252), a spis parafii pomorskich z 1932 roku — dwanaście miejscowości włączonych do parafii; w 1940 roku parafia liczyła 2061 wiernych, a jej księgi metrykalne sięgały 1640 roku.

Mowa kaszubska zanikła tu wcześniej niż w sąsiedztwie. Franz Tetzner, opisując Słowińców i Kaszubów lęborskich, przytoczył raport etnograficzny Aleksandra Hilferdinga z połowy XIX wieku: parafia gniewińska jest już całkiem zniemczona, podczas gdy w sąsiednich wsiach pomorskich Bismark i Rybienko mowa kaszubska jeszcze się utrzymała, a w nadmorskiej parafii osieckiej gwara kaszubska trwa nadal.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wieś w dwóch wierszach, osobno gminę wiejską i obwód dworski: w pierwszym zapisano 174 ewangelików, 20 katolików i 10 Żydów, w drugim 169 ewangelików i 37 katolików. Katolicy z obu wierszy należeli do parafii w Lęborku. W 1910 roku wieś miała 408 mieszkańców, w 1925 — 691, w 1939 — 914.

Konsystorz pomorski odnotował w 1941 roku tutejszego wikariusza: kapral Willi Valzer, „Hilfsprediger in Gnewin, Kirchenkreis Lauenburg”, otrzymał odznakę szturmową piechoty. Ten sam organ odnotował wcześniejszą obsadę: pastorem w Gniewinie został z dniem 1 stycznia 1929 roku tamtejszy duchowny pomocniczy Scheel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 2035 dusz, a pastorem był Johannes Scheel. Zaznacza też, że należące dawniej do parafii Nadole przeszło w 1919 roku w polskie posiadanie.

Po 1945 roku kościół przejął Kościół rzymskokatolicki; parafia istnieje tu od 1977 roku, w diecezji pelplińskiej.

Starszy z dzwonów kościoła w Gniewinie, o średnicy 80 centymetrów, z napisem „LAUDATE DOMINUM IN SANCTIS EIUS”, odlał w 1601 roku Ambrosius Rofmann. Drugi dzwon, o średnicy 60 centymetrów, odlał w 1604 roku w Gdańsku Gert Benninck. W kościele w Gniewinie zawieszono na tablicach srebrne tarcze herbowe z okuć trumien rodziny von Rexin.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Murowany kościół, ten oglądany dziś, był w budowie w latach 1889–1890 i powstał około 1890 roku. Spotyka się też datowanie na lata 1870–1872.

Źródła: H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 217; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1929; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Gniewino (wykaz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku, stan na 25 sierpnia 2026 roku), pozycja 48; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta „cmentarz ewangelicki, ob. katolicki przykościelny”, Gniewino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 186, poz. 13 i s. 190, poz. 85; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 252–254 i 257; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. I, Königsberg 1858 (opis ziemi lęborskiej z maja 1658 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111.