Gniewino — kościół (obecnie św. Józefa Rzemieślnika)

Gniewino, po niemiecku Gnewin, leżało przed 1945 rokiem w powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg) prowincji Pomorze. Stoi tu ceglany neogotycki kościół ze smukłą wieżą, dawniej ewangelicki, dziś kościół parafialny pod wezwaniem świętego Józefa Rzemieślnika. Obok stoi dawna pastorówka, dziś siedziba urzędu gminy, a wokół kościoła leży dawny ewangelicki, obecnie katolicki cmentarz przykościelny o powierzchni blisko pół hektara; zachowały się na nim resztki nagrobków z niemieckimi inskrypcjami.

Kościół w Gniewinie wzmiankowano już około 1400 roku wśród kościołów dekanatu lęborskiego. Według Brüggemanna, który powołuje się na świadectwo rady miasta Lęborka z 1477 roku, wieś była dobrem rodziny von Pirch, „które na rozkaz księżnej Zofii oddano klasztorowi panien w Żarnowcu”; Franz Schultz pisze ostrożniej, że należała do Pirchów „podobno”, a przekazanie datuje na około 1474 rok. Potem przeszła w ręce Wejherów: według ich dokumentów kupił ją Johannes Weiher już w 1491 roku, według późniejszego potwierdzenia cysterki sprzedały ją Clausowi Weiherowi w 1528 roku. Wraz ze wsią patronat przeszedł na jej dziedziców. Gniewino stało się parafią ewangelicką po 1535 roku; patronat należał wcześniej do Błądzikowskich i cysterek z Żarnowca, potem do Wejherów.

Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że stał tu stary kościół pokrzyżacki patronatu prywatnego, który od początku Reformacji służył innowiercom. W drugiej połowie XVI wieku Gniewino miało według Andrzeja Tomczaka tylko kościół filialny parafii w Salinie, a Perlino należało do parafii w Osiekach. Próbę rekatolicyzacji udaremniono: zamach na kościół, który z polecenia biskupa Rozrażewskiego miał przeprowadzić urzędnik klasztoru w Żarnowcu, Bystram, nie powiódł się dzięki stanowczości pani von Weiher i pomocy sąsiadów — rodzin Balge, Jatzkow i Bychowskich.

Stary kościół spłonął na początku XVII wieku; w pożarze przepadł portret Martina Weihera — według Schultza ostatniego biskupa kamieńskiego. Dzwony kościoła pochodziły z lat 1601 i 1604. W 1658 roku mieszkał przy kościele duchowny ewangelicki, a do parafii należało wtedy samo Gniewino. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Gniewino figuruje jako parafia.

W 1719 roku parafia zapisała dziesięć chrztów, dwie osoby zaślubione i siedmiu zmarłych. Kolejny kościół zbudował w 1776 roku patron Carl Ludwig von Rexin z Wódki. Parafia, należąca do dekanatu lęborskiego, obejmowała Gniewino, Rybno i Perlino.

W 1784 roku Gniewino leżało trzy mile na północ-północny wschód od Lęborka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy (wśród nich młynarz) i czterech zagrodników; była karczma, kuźnia i podsiębierny młyn wodny z połowem węgorzy i troci — razem 23 dymy. Trzy razy w roku odbywały się tu jarmarki: we Wniebowstąpienie, 24 sierpnia, w dzień Świętego Bartłomieja, i w dzień Świętej Barbary.

W 1784 roku Gniewino było parafią macierzystą inspekcji charbrowskiej, z własnym duchownym i kościelnym. Wcielono do niej Tadzino, Lisewo, część Młynów i Mierzyna oraz szlachecką wieś Strzebielinek, leżącą już w Prusach Zachodnich; trzy dalsze wsie zachodniopruskie, Kolkowo, Opalino i Rybno, korzystały z tutejszego kościoła jako tak zwane wsie gościnne. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 137) ze zboru w Gniewinie korzystali luteranie ze Strzebielinka, Kolkowa, Opalina i Czymanowa; autor dodaje, że z tych peryferyjnych wsi szlacheckich powiatu puckiego do luterańskiego zboru w Gniewinie uczęszczali protestanccy Kaszubi (s. 165).

Listę tutejszych duchownych ewangelickich otwiera u Müllera rok 1547, gdy urząd objął Nikolaus Petrokisius; po nim przyszli Johann Wattike (1559–1562) i Matthias Petrokisius (1562–1565), prawdopodobnie syn pierwszego. Następnie urząd sprawowali Laurentius Schmalka (1566–1580), ordynowany przez Jakoba Hogensee, oraz Paulus Hartke (1581–1590), rodem z Quesdow. W XVII wieku posługiwali tu duchowni z Marchii — Petrus Riscovius, obecny na synodzie w Lęborku 31 października 1636 roku, i Daniel Rudewick (1644–1670) — a po nich Georg Bansius (1672–1699), rodem z Lęborka.

Osiemnaste stulecie to Jakob Swietlicki z Prus Litewskich (1700–1744), Gottfried Poplowski z Passenheim w Prusach Wschodnich (1745–1761) i Johann Steinkampf, syn rajcy grudziądzkiego, wprowadzony 15 marca 1762 roku i sprawujący urząd do 1806 roku; z dziewiętnastowiecznych najdłużej, od 1855 do 1886 roku, służył Heinrich Joachim Karl Lüttke. Ostatnim, którego Müller wymienia, jest Reinhold Wilhelm Otto Roll, powołany w 1910 roku.

Prasa przynosi kilka wiadomości o tutejszych duchownych z XIX i początku XX wieku. Jesienią 1847 roku pastor Bodin w Gniewinie nabył w drodze cesji wierzytelność hipoteczną; wspomina o tym ogłoszenie urzędowe z 1898 roku. W kwietniu 1852 roku pruski dziennik urzędowy podał, że kandydat Schmitt został mianowany pastorem w Gniewinie, w synodzie lęborskim. W czerwcu 1886 roku „Der Reichsbote” ogłosił, że probostwo pod patronatem prywatnym zwolniło się wskutek śmierci pastora i zostanie wkrótce obsadzone, a w sierpniu 1894 roku doniósł, że tutejszy duchowny pomocniczy Hoffmeister został pastorem gminy. Jak podał „Der Reichsbote”, probostwo, dające 1800 marek uposażenia zasadniczego i bezpłatne mieszkanie, zwolniło się ponownie 1 października 1904 roku.

W maju 1905 roku „Tägliche Rundschau” podała, że pastorem mianowano kandydata Ehmanna, a w listopadzie 1909 roku berliński „Der Tag” doniósł, że Ehmann przeszedł na stanowisko pastora przy wojskowym sierocińcu dla dziewcząt w zamku Pretzsch.

Dzisiejszy kościół powstał na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku: urzędowy dziennik konsystorza pomorskiego 6 lipca 1889 roku mówi o rozpoczętej budowie kościoła w Gniewinie, a 25 lipca 1890 roku o kościele „w budowie” (im Bau begriffen). Katalog reklamowy elbląskiej firmy organmistrzowskiej Augusta Terletzkiego z 1908 roku, ogłoszony przez Wiktora Z. Łyjaka, wymienia dla kościoła ewangelickiego w Gniewinie organy z 1890 roku o jedenastu głosach.

Parafia należała do synodu lęborskiego i obejmowała, prócz samego Gniewina, Gnewinke, Wielki i Mały Perlin, część Mersina, Tadden, Lissow, Bychow, Burgsdorf, Fredrichsrode, Kolkau, Oppalin, Rauschendorf i Nadolle. Część z nich dołączono dopiero w czasie budowy nowego kościoła: 6 lipca 1889 roku przeniesiono tu z parafii w Osiekach Lęborskich Gniewinko, Perlino, Perlinko, Bychowo i Burgsdorf, a 25 lipca 1890 roku — zachodniopruskie Nadole.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej Gniewino 174 ewangelików, 20 katolików i 10 Żydów, a w obwodzie dworskim 169 ewangelików i 37 katolików — razem 343 ewangelików, 57 katolików i 10 Żydów. Tetzner zapisał, że parafia gniewińska była już całkiem zniemczona językowo, podczas gdy w sąsiedniej, nadmorskiej parafii w Osiekach (Ossecken) mowa kaszubska utrzymywała się jeszcze w tamtejszych wsiach.

Konsystorz pomorski odnotował w 1941 roku tutejszego wikariusza: kapral Willi Valzer, „Hilfsprediger in Gnewin, Kirchenkreis Lauenburg”, otrzymał odznakę szturmową piechoty. O wcześniejszej obsadzie informuje ten sam organ: pastorem w Gniewinie został z dniem 1 stycznia 1929 roku tamtejszy duchowny pomocniczy Scheel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2035 dusz; patronat przysługiwał właścicielom dawnych majątków Gniewino i Gniewinko, a pastorem był Johannes Scheel.

Spis zaznacza też, że należące dawniej do parafii Nadole przeszło w 1919 roku w polskie posiadanie. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że pierwszą Mszę świętą odprawił tu proboszcz Kostkowa ksiądz Bernard Stosik 1 listopada 1945 roku, a kościół pozostawał filią parafii Kostkowo do 1977 roku, kiedy to biskup Ignacy Jeż dekretem z 8 grudnia 1977 roku erygował parafię samodzielną pod wezwaniem świętego Józefa Robotnika. Dnia 7 grudnia 2002 roku biskup Jan Bernard Szlaga konsekrował ołtarz i kościół, zmieniając wezwanie parafii na świętego Józefa Rzemieślnika.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W opracowaniach spotyka się datowanie kościoła na lata 1870–1872, a dziennik konsystorza mówi o budowie w latach 1889–1890. 🟡 Lista tutejszych duchownych u Müllera zaczyna się od 1547 roku, a według Andrzeja Tomczaka w drugiej połowie XVI wieku Gniewino miało tylko kościół filialny parafii w Salinie. 🟡 Perlino wymienione jest w składzie parafii obok Rybna, a według dziennika konsystorza przeniesiono je tu z parafii w Osiekach dopiero w 1889 roku.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1929; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 230; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 363–364; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 252–254; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 60; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Gniewino; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111; „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 8 kwietnia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 22 czerwca 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 17 grudnia 1898 roku, s. 11 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 9 października 1904 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 7 maja 1905 roku, s. 33 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 20 listopada 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 137, 165.