Gnojewo — cmentarz ewangelicki

Gnojewo, po niemiecku Gnojau, leży na Żuławach przy dawnym trakcie tczewsko-malborskim, o milę i od Malborka, i od Tczewa. Przywilej lokacyjny otrzymał tu Willebruch od wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg w dzień świętych Piotra i Pawła 1338 roku; stojący dziś w ruinie kościół rejestr zabytków datuje na 1340 rok.

Wspólnota ewangelicka ukształtowała się tu według Harnocha pod koniec XVI wieku (Hermann Eckerdt podaje rok 1610) — duchownego Gnojewo miało w 1582 roku — a od 1630 roku tworzyła jedną parafię z Alt-Münsterberg, Milenz i Simonsdorfem. Nabożeństwa odprawiano w izbie nad podcieniem domu gospodarza. W wykazie duchownych pruskich duchowny ewangelicki odnotowany jest w Gnojewie w 1582 roku.

W 1630 roku wspólnota połączyła się ze Starą Kościelnicą; pastor miał odprawiać nabożeństwa na przemian w obu wsiach, a według Harnocha wspólni duchowni mieszkali najpierw w Gnojewie, od 1637 roku zaś w Starej Kościelnicy.

W 1789 roku topografia Goldbecka notuje w tej królewskiej wsi o dwudziestu sześciu dymach katolicki kościół parafialny i luterański kościół filialny parafii w Kończewicach (Kunzendorf), podległy pierwszej inspekcji luterańskiej w Malborku. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 278 mieszkańców: 80 luteranów, 193 katolików i 5 mennonitów; jako parafię luterańską podaje Kunzendorff, a we wsi stał wówczas luterański kościół filialny, którego macierz mieściła się w Alt-Münsterberg.

W 1817 roku — według Bernharda Schmida 17 stycznia 1818 roku — wichura zrzuciła wieżę tutejszego kościoła katolickiego na jego własny dach. Katolicka wspólnota, zbyt uboga, by dźwignąć odbudowę, została przyłączona do parafii w Kończewicach, a w 1819 roku kościół w Gnojewie oddano ewangelikom. Ci go odbudowali i w 1853 roku dostawili wieżę; zawisły w niej trzy dzwony, a wnętrze — barwnie malowany strop i ołtarz ze sreberkami i snycerką — zachowało dawny charakter. Organy miały według Harnocha dziesięć głosów (Bernhard Schmid podaje jedenaście), parafia liczyła 346 dusz, a do Stołu Pańskiego przystępowało w niej rocznie około 285 osób.

W 1870 roku siedzibę parafii przeniesiono z powrotem do Gnojewa.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Gnojau jako wieś na prawie chełmińskim z 31 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 439, w tym 108 ewangelików, 320 katolików, dziesięciu mennonitów i jednego Żyda. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kończewicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny przy 123 włókach obszaru i 31 domach mieszkalnych notuje 320 katolików, 108 ewangelików i 10 mennonitów, wymienia luterański kościół parafialny oraz szkołę na miejscu. W Kończewicach Słownik wskazuje parafię katolicką.

Spis powszechny z 1885 roku wykazał w Gnojewie 322 mieszkańców: 193 katolików, 122 ewangelików i siedmiu innych chrześcijan.

Cmentarz założono w 1818 roku, rok przed przejęciem kościoła. Wpisano go do rejestru zabytków 28 lipca 1993 roku pod numerem A-127 — tym samym, pod którym od 2 grudnia 1959 roku widnieje ruina kościoła. Studium gminy Miłoradz i ewidencja gminna opisują to założenie jako cmentarz przykościelny ewangelicki przy gotyckim kościele parafialnym świętych Szymona i Judy Tadeusza; rejestr rozdziela oba obiekty: kościół świętych Szymona i Judy z dzwonnicą, cmentarzem przykościelnym i ogrodzeniem ma osobny numer A-1423, nadany 22 października 1993 roku, i datowany jest na 1863 rok.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród trzech cmentarzy parafii w Gnojewie, liczącej wtedy 607 ewangelików.

Karta cmentarza z września 1984 roku ocenia jego stan słowami: „Nagrobki zachowane szczątkowo”. Policzono wówczas czternaście nagrobków wolnostojących, z których najstarszy pochodził z 1848 roku, a teren — położony w środku wsi wokół ruiny kościoła — nie miał ani muru ogrodzeniowego, ani bramy. Dobrze zachował się starodrzew: pięć lip, sześć klonów i jaworów, cztery jesiony oraz kasztanowiec.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Goldbeck (1789) i spis z 1820 roku notują we wsi luterański kościół filialny, a późniejsze opisy mówią o nabożeństwach w izbie nad podcieniem; czy chodziło o osobny budynek, źródła nie rozstrzygają. W rejestrze zabytków kościół w Gnojewie datowany jest na 1340 rok, a pod numerem A-1423 — na 1863 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 94 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 477 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Gnojewo; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 434–435; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919, s. 55; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 32–33, nr 35; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 201–202; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 61; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 30–31; karta cmentarza w Gnojewie, oprac. D. Rekowska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 33; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.