Gnojewo — kościół gotycki, od 1819 roku ewangelicki (ruina)

Gnojewo, po niemiecku Gnojau, leży na Żuławach Malborskich; do 1920 roku należało do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg), a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska. Stoją tu dwa kościoły — jeden w ruinie, drugi czynny. Starszy, gotycki, o konstrukcji szachulcowej, nosił wezwanie świętych Szymona i Judy Tadeusza i dziś niszczeje; rejestr zabytków wymienia go jako ruinę kościoła z 1340 roku pod numerem A-127, wpisaną 2 grudnia 1959 roku. Nowszy, neogotycki kościół wzniesiono w 1863 roku; przejął on tych samych patronów i służy rzymskim katolikom; wraz z dzwonnicą, cmentarzem przykościelnym oraz ogrodzeniem z bramą ma numer A-1423 z 22 października 1993 roku. Pod tym samym numerem co ruina, A-127, wpisano 28 lipca 1993 roku cmentarz ewangelicki z 1818 roku.

Zachowała się także gotycka ceglana kapliczka przydrożna z końca XV wieku, wpisana do rejestru 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-171.

Wieś wzmiankowano po raz pierwszy w 1323 roku, w przywileju dla Starej Kościelnicy. Własny przywilej nadał jej w 1338 roku wielki mistrz Dietrich von Altenburg, wydzielając wiernemu Willebruchowi 57 łanów i 5 morgów na prawie chełmińskim; dokument wymienia już kościół parafialny i cztery wolne włóki dla proboszcza.

Ewangelicka wspólnota jest tu poświadczona już w 1582 roku, wcześniej niż u sąsiadów. Według Hartwicha w 1582 roku duchownym w Gnojewie, po niemiecku Gnojau, był prawdopodobnie Walenty Fischbeck, w 1589 roku Jerzy Oswalt, którego wdowa kupiła we wsi karczmę, a 22 lutego 1609 roku powołano do Gnojewa i Szymankowa Joachima Pfefferkorna z Pasewalku, od 1600 roku pastora w „Schlochow”. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w 1610 roku, mimo królewskich zakazów, ukształtowała się w Gnojewie, po niemiecku Gnojau, gmina ewangelicka; Gnojewo miało wspólnych duchownych ze Starą Kościelnicą — około 1590 roku Adama, a na pewno od 1602 roku Dawida Conrada.

W 1630 roku połączono w jedną parafię Münsterberg, Milentz, Gnojewo i Szymankowo (Simonsdorf); wspólni duchowni mieszkali najpierw w Gnojewie, od 1637 roku w Starej Kościelnicy, a w 1870 roku siedziba wróciła do Gnojewa. Szymankowo rozebrało swój kościół w 1633 roku, a w 1865 roku do Gnojewa przyłączono Starą Kościelnicę z Milentz. Szkoły parafialne działały w Starej Kościelnicy, Gnojewie i Milentz, a parafia liczyła 346 dusz.

Bernhard Schmid przypuszcza, że wspólnota ewangelicka własnego budynku kościelnego nigdy nie miała; Abraham Hartwich pisze natomiast o domach modlitwy czterech połączonych wsi, rozebranych w 1633 roku. Później, aż do 1819 roku, miejscem nabożeństw była izba w zagrodzie; Schmid, choć osobnego budynku nie zna, wspomina przy wyposażeniu „dawny kościół luterański” i „dawny luterański dom modlitwy” w Gnojewie. Nabożeństwa odprawiano w izbie nad podcieniem gospodarstwa: w XVII wieku — według Schmida — u Neumannów, gdzie w 1653 roku wybuchł pożar (Harnoch umieszcza ten pożar w Starej Kościelnicy), w XVIII wieku na dworze Gehrwinów, później zwanym Mürauskim.

Potwierdzają to katolickie protokoły wizytacyjne, które omówił Jan Wiśniewski: w 1647 roku duchowny luterański nauczał i udzielał sakramentów co drugą niedzielę w domu prywatnym, a dzieci uczył luterański nauczyciel, na którego także katolicy z Gnojewa płacili składkę w wysokości 6 groszy — zdaniem autora dlatego, że wobec braku nauczyciela katolickiego posyłali dzieci do szkoły protestanckiej.

W 1700 roku wizytator podkreślał, że do szkoły katolickiej nie chodzi żadne dziecko, bo luteranie mają we wsi własną szkołę; nową wiarę przyjmowali, jak zanotowano, przede wszystkim dzierżawcy, nie zagrodnicy i ubodzy.

Według Abrahama Hartwicha (1723), gdy szwedzka artyleria pułkownika Roblata stała na kwaterach w okolicy Kraśniewa i Mątów, szwedzki kapelan polowy Mikołaj Valerius, kwaterujący u katolickiego proboszcza w Gnojewie, oraz niemiecki duchowny von Borstel z Mątów odprawiali nabożeństwa w luterańskim kościele w Gnojewie, będącym wtedy filią Starej Kościelnicy. Najstarsza zachowana księga kościelna połączonych parafii Starej Kościelnicy i Gnojewa, przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zaczyna się od zapiski pastora Franciszka Borskiego. Napisał w niej, że w 1672 roku cała gmina obu parafii powołała go na wakujące miejsce pastora, a gdy w Boże Narodzenie tego roku objął urząd, nie zastał po poprzednikach żadnego zapisu chrztów ani ślubów.

Postanowił więc założyć tę księgę i notować w niej imiona ochrzczonych i poślubionych oraz wszystko, co dotyczy kościoła i jego dochodów, dla przyszłych następców. Po jego śmierci 19 czerwca 1685 roku księgę prowadził dalej jego następca, Ephraim Praetorius z Gdańska. Schmid korzystał z najstarszej księgi kościelnej gminy ewangelickiej, prowadzonej od 1672 roku.

Unię z Münsterbergiem potwierdza Eduard Schnaase: w 1709 roku „zjednoczone gminy ewangelickie Münsterberg, Milenz, Gnojau i Simonsdorf” straciły duchownego, magistra Nicolausa Richtera, powołanego do Tiegenort. Richter wygłosił pożegnalne kazanie w niedzielę po Bożym Narodzeniu w Gnojewie, a w Nowy Rok 1710 — w Starej Kościelnicy. W rękopiśmiennej części spisu duchownych gdańskich Ephraima Praetoriusa odnotowano rozpad tej parafii w XVIII wieku: po odejściu pastora Richtera wspólnota podzieliła się tak, że Milentz i Münsterberg zapragnęły osobnego duchownego, a Gnojewo i Szymankowo również. Zapisano przy tym, że Richter przyjął ten podział boleśnie, uznał, że sam go swoim odejściem spowodował, popadł w melancholię i w niej zmarł.

Milentz to Miłoradz, a Münsterberg — Stara Kościelnica (Altmünsterberg): te same cztery gminy wymieniają Harnoch i Schnaase, a wykaz duchownych Prus Zachodnich prowadzi Richtera wśród pastorów Starej Kościelnicy i Gnojewa.

Według Hartwicha w 1710 roku Gnojewo i Szymankowo odłączyły się od Starej Kościelnicy i Miłoradza i przyjęły za pastora Christopha Porscha, dawnego szwedzkiego kapelana polowego z pułku pułkownika Deckebladta, komendanta Elbląga, budując mu w Gnojewie nową plebanię; król August II postanowił, że obaj pastorzy pozostaną na miejscach, a po śmierci lub odejściu jednego z nich gminy mają się znów połączyć. Eduard Schnaase, który korzystał z akt gdańskiego Ministerium, opisuje przebieg sporu dokładniej. Gnojewo i Szymankowo domagały się przy wyborze pastora równego głosu ze Starą Kościelnicą i Miłoradzem, bo tak wybierano jeszcze w 1698 roku Richtera; gdy im odmówiono, 23 stycznia 1710 roku same powołały Porscha, a 26 stycznia jego zwolennicy siłą otworzyli kościół w Starej Kościelnicy, wręczyli mu powołanie i tam wygłosił kazanie wstępne.

5 marca 1710 roku gdańskie Ministerium orzekło, że winne są obie strony, że obaj pastorzy mają pozostać, bo żaden nie może już ustąpić bez ujmy, a gdy jedna z posad się zwolni, tamta gmina ma powołać pastora drugiej, tak by cztery wsie znów się połączyły; na przyszłość, gdyby głosowanie nie dało wyniku, obie strony miały wystawiać po równo deputatów. Tak się stało: po śmierci Porscha 9 kwietnia 1725 roku jego miejsce zajął Möller, a następca Möllera, David Vorloff, był znów pastorem wszystkich czterech wsi.

Kronika sąsiedniej parafii w Starej Kościelnicy zanotowała, że 29 maja 1721 roku, w niedzielę Exaudi, o szóstej rano spłonęła plebania pastora w Gnojewie wraz ze wszystkimi zabudowaniami, stodołą i stajniami. Kronikarz dodał, że pastor sam mógł przy tym stracić życie, ale sąsiednie budynki udało się ocalić. Według tej samej kroniki pastor Gnojewa mieszkał po pożarze plebanii w 1721 roku kątem u ludzi. 20 lutego 1727 roku panna Elisabeth [?] i jej krewni ofiarowali „kościołowi gnojewskiemu” czarną taftową zasłonę przed ołtarz, użytą po raz pierwszy w Wielkim Tygodniu, a w październiku tego roku pokryto na nowo dachy plebanii i stodoły. W dziewiętnastą niedzielę po Trójcy Świętej 1731 roku wprowadzono przed kazaniem w urząd witryków „w gnojewskim domu Bożym” Martina Neumanna i Michaela Adlera.

Jan Wiśniewski, omawiając w tym samym miejscu Gnojewo, przytacza też zarządzenie biskupa z 6 czerwca 1749 roku, który sprzeciwił się grzebaniu luteran pomieszanych z katolikami na cmentarzu katolickim: polecił wytyczyć wokół kościoła pas ziemi o długości jednego pręta od murów świątyni, na procesje i pochówki katolików, i usunąć z niego kamienne epitafia; w ten sposób, zdaniem autora, innowiercy mogli nadal chować zmarłych blisko swoich domów.

W 1785 roku parafię zamieszkiwało 159 protestantów — 75 mężczyzn i 84 kobiety — oraz 172 katolików, a ewangelicy mieli według protokołu świątynię i pastora, choć nie wskazano, gdzie ta świątynia stała.

Przełom przyniosła wichura, która 17 stycznia 1818 roku zwaliła wieżę starego, wciąż katolickiego kościoła parafialnego i uszkodziła samą świątynię oraz plebanię. Królewski rozkaz gabinetowy z 11 marca 1819 roku nakazał oddać budowlę wraz z większą częścią uposażenia gminie ewangelickiej Gnojewa i Starej Kościelnicy. Przekazania dokonał 7 września 1819 roku malborski landrat Hüllmann, a tutejszych katolików wcielono do parafii w Kończewicach (Kunzendorf), dokąd przeniesiono też sprzęty kościelne. Ewangelicy odnowili kościół i w 1853 roku dostawili mu skromną wieżę. Świątynia miała trzy dzwony, malowany strop i ołtarz ze srebrami i snycerką, w których została dawna katolicka szata, oraz organy — według Harnocha — o dziesięciu głosach.

Katolicy wznieśli w 1863 roku nowy kościół, który biskupim dokumentem z 22 lipca 1868 roku, zatwierdzonym 16 października tego samego roku, otrzymał prawa parafialne.

W starym kościele obecną zakrystię od wschodu dobudowano w 1819 roku, a murowaną wieżę zachodnią — tę samą, którą Harnoch nazywa skromną — wzniósł w latach 1853–1854 inspektor budowlany Greuel; w latach 1908–1909 kościół gruntownie odnowił sam Bernhard Schmid. Najstarszą częścią budowli jest obecna nawa główna, pierwotnie szkieletowa; jej ciesielska konstrukcja wskazuje na bardzo dawne pochodzenie, a zewnętrzne obmurowanie wykonano w formach gotyckich XIV wieku. W XV wieku dobudowano od północy całkowicie murowaną nawę boczną. Proboszcz Jacob Franz Xaver Krefft, urzędujący w latach 1708–1725, kazał gruntownie odnowić kościół i częściowo na nowo go wyposażyć — jeszcze zanim budowla przeszła w 1819 roku w ręce ewangelików.

W 1909 roku nad drzwiami do zakrystii odkryto gotyckie malowidło ścienne przedstawiające chłopa wiozącego zboże do młyna — według Schmida (s. 57) prawdopodobnie tło wizerunku świętego Krzysztofa.

Malowany strop ma trzy główne obrazy: na wschodzie dwudziestu czterech Starszych oddających cześć Barankowi, pośrodku Wniebowzięcie Matki Jezusa, a na zachodzie Sen Jakuba; objaśniają je łacińskie sentencje z Wulgaty. Malowidła stropu wykonał Christof Mariowski; jego podpis w inskrypcji nosi datę 2 października 1717 roku. Nastawa ołtarzowa należała do ołtarza głównego dawnego kościoła katolickiego; ufundował ją proboszcz Krefft, a po raz pierwszy wzmiankowano ją w 1724 roku. Ambona pochodzi z dawnego kościoła luterańskiego w Gnojewie, gdzie stała po stronie Ewangelii; w 1819 roku ustawiono ją w tym kościele po stronie Epistoły.

Ambonę dostarczył w listopadzie 1685 roku Matthias Paschen z Gdańska, po niemiecku Danzig, za 120 florenów, a poświęcono ją 9 grudnia 1685 roku; fundatorami byli pastor Franz Borschky oraz gospodarze Michael Adler, David Saß, David Fademrecht, Martin Neumann i Michael Hacker. Dawny instrument miał według Bernharda Schmida jedenaście głosów i pochodził z dworu Gehrwinów w Gnojewie; według napisu Ephraim Gruhnwald i Anna Elisabeth Gruhnwaldin z domu Mader kazali go w 1775 roku pomalować „Bogu na chwałę i temu kościołowi ku ozdobie”. Ławki kobiece w nawie głównej i częściowo zachowane ławki gospodarzy na północ od ołtarza pochodzą z dawnego luterańskiego domu modlitwy w Gnojewie; większość nosi datę 1751 i gmerki gospodarzy z Gnojewa i Szymankowa. Najstarszym naczyniem jest srebrny kielich z końca XIV wieku, z napisem „MARIA” wykonanym późnogotyckimi majuskułami na guzie.

Dwa pozostałe dzwony kupiono w czerwcu 1825 roku na licytacji z majątku dawnej gminy katolickiej; Schmid (s. 63) wnioskuje stąd, że były od dawna własnością Gnojewa.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 278 mieszkańców: 80 luteranów, 193 katolików i 5 mennonitów, a przy wsi luterański kościół filialny, którego kościołem macierzystym była Stara Kościelnica. Około 1860 roku Gnojewo należało do parafii w Starej Kościelnicy, w superintendenturze malborskiej, i to do niego włączone było Szymankowo. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Gnojau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 31 budynków mieszkalnych i 439 mieszkańców, w tym 108 ewangelików, 320 katolików, dziesięciu mennonitów i jednego Żyda. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kończewicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1885 roku wykazał 322 mieszkańców: 193 katolików, 122 ewangelików i siedmiu innych chrześcijan (na Żuławach byli to zwykle mennonici). Słownik geograficzny podaje dla tego samego okresu 320 katolików, 108 ewangelików i 10 mennonitów przy 31 domach i 123 włókach obszaru, a katolików odsyła do parafii w Kończewicach. Odrębnej gminy mennonickiej we wsi nie potwierdzono.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 443 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1865 roku Carl Friedrich. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Gnojewie liczyła wtedy 607 ewangelików, a pastorem był od 1901 roku superintendent Moritz Brenske.

Ewangelikom kościół służył do 1945 roku. Po wojnie przeszedł na własność państwa i był magazynem — według „Gościa Elbląskiego” magazynem nawozów; stracił wtedy ruchome wyposażenie i popadł w ruinę. Według Roberta Ziemiańskiego 5 grudnia 1957 roku gdański pastor Edward Dietz poprosił władze województwa gdańskiego o przydzielenie Kościołowi ewangelickiemu nieczynnego kościoła w Gnojewie. Zamierzał go rozebrać, a uzyskany materiał wykorzystać przy remoncie świątyni w Drewnicy. Władze, choć same nosiły się z zamiarem rozbiórki tej budowli, odpowiedziały odmownie.

W 1973 roku przekazano go parafii katolickiej w Szymankowie, której nie było stać na remont. 🟡 W tabeli kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego Robert Ziemiański podaje dla Gnojewa datę przyjęcia 1945 i datę poświęcenia 28 października 1981 roku; według „Gościa Elbląskiego” kościół był po wojnie magazynem nawozów. W 2009 roku ruinę wzięło w użyczenie na dziesięć lat gdańskie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami i uzyskało na jej ratowanie 870 tysięcy złotych dotacji ministerialnej; w styczniu 2013 roku pisano, że wojewódzki konserwator zabytków uchylił pozwolenia na prowadzone tam prace.

W 2020 roku 600 tysięcy złotych na remont dachu i konserwację jednego rzędu polichromowanego stropu przyznano kurii elbląskiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Topografia Goldbecka z 1789 roku nazywa miejsce nabożeństw luterańskim kościołem filialnym parafii w Kończewicach (Kunzendorf), a urzędowy spis z 1820 roku w rubryce parafii także podaje Kończewice jako parafię luterańską wsi, choć w rubryce kościołów notuje tu luterański kościół filialny Starej Kościelnicy. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa liczy ewangelickie użytkowanie kościoła od 1818 roku (w opisie wyżej: od 1819). Liczba katolików ze Słownika (320) nie zgadza się z liczbą ze spisu z 1885 roku (193).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 94 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 477 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): David Conrad (1602), Thomas Rosa (1610), Martin Prätorius (1615–1627), Albert Aretius (1630), Simon Arlet (1633), Christoph Grebner (1649), Ephraim Prätorius (1685), Christophorus Porsch (1710), Michael Gutt (1737), Hermann Eberhard Heinrich Johanning (1843–1864), Carl Albert Friedrich (1865), Moritz Philipp Marcus Brenske (1901). Bez podanego roku: N. Adamus.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 99; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 133, 160, 240; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 56, 57, 58, 60, 61, 62, 63, 64; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919, s. 55–56; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 434–435; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom II, hasło Gnojewo; Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis” (Gdańsk 1713), egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją, s. 45; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 63; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 32, nr 35; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 201–202; wykaz zabytków wpisanych do rejestru województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 61; E. Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 466; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 467–469; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 30–31; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1842” (księga kościelna parafii Altmünsterberg i Gnojau), skan 7, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1842” (księga kościelna parafii Altmünsterberg), skan 40, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, „Sonstige Verzeichnisse 1630–1842” (księga kościelna parafii Altmünsterberg i Gnojau), skany 41–42, dostęp przez portal Archion; karta kościoła świętych Apostołów Szymona i Judy w Gnojewie — Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); wiadomość o wstrzymaniu remontu kościoła w Gnojewie, Kosycarz Foto Press (kfp.pl), 15 stycznia 2013 roku; Ł. Sianożęcki, „Zabytkowy kościół w Gnojewie otrzyma dofinansowanie”, „Gość Elbląski”, 27 marca 2020 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 33; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 7, 38, 39, 229, 315; t. 2, s. 525, 638, 686; t. 3, s. 881; t. 5, s. 1386, 1392, 1393, 1507; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 44–45, 79; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192, 194–195, 197.