Gockowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Gockowie, po niemiecku Gotzkau, figuruje w ewidencji zabytków jako obiekt odrębny, ale wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków, w którym zwykle podaje się położenie, powierzchnię i datowanie, gminy Rzeczenica nie obejmuje. Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia go słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan prze-rzedzony”. Cmentarz o powierzchni pięćdziesięciu ośmiu arów leżał w zachodniej części wsi przy drodze do Breńska, nie miał już wtedy ani muru, ani bramy, a najstarszego nagrobka nie udało się wskazać. Z dawnego założenia pozostały czytelne granice, układ alejowo-kwaterowy oraz stare drzewa — dwie lipy, trzy jesiony, siedem klonów, dwa świerki i daglezja — wśród runa bluszczowo-barwinkowego.

W dobie Reformacji przedreformacyjny kościół w Gockowie przejęli sami mieszkańcy. Według księdza Jakuba Fankidejskiego — zgodnie w Utraconych kościołach i w podpisanym przez niego haśle Słownika geograficznego — arcybiskup Wawrzyniec Gembicki włączył świątynię do nowo utworzonego dekanatu czarneńskiego w 1617 roku; wizytacja z 1653 roku odnotowuje tu zbór luterański.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Gockowo dzieliło się na cztery działy szlacheckie: A — po Michaelu von Bornie od 1750 roku Johanna von Wedelstaedta; B — po Walentym Gostkowskim od 1754 roku Franciscusa Ewalda von Manteuffla, a od 1756 roku Michaela Ernsta von Wedelstaedta i jego synów; C — po Melchiorze von Bornie i Theodorze von Wollschlaegerze od 1740, ściślej 1741 roku Jerzego Trzebiatowskiego i jego potomków; D — po Beker-Gotzkowskich od 1741 roku Marcina Prądzyńskiego, a od 1761 roku jego syna Franciszka Albrechta. W wykazie wasali z 1774 roku w Gockowie mieszkało trzech współwłaścicieli, wśród nich wdowa Trzebiatowska.

Parafią macierzystą było od 1827 roku Olszanowo (Elsenau); wcześniej kościół w Gockowie był filią kościoła macierzystego w Breitenfelde. Fankidejski wymienia jako filie Olszanowa zbory w Pakotulsku (Pogdanzig), Gockowie, Rutenbergu i Ritterbergu — dzisiejszym Grodzisku; skład ten się zmieniał, bo w 1852 roku Pogdanzig odłączono i przyłączono do Sąpolna, a w parafii znalazło się Bärenwalde, czyli Bińcze.

Inwentarz zabytków prowincji z 1887 roku datuje ryglową świątynię w Gockowie na początek XIX wieku, a klasycystyczną budowlę datuje się na około 1800 rok. Agathon Harnoch w kronice kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku pisze, że filialny kościół w Gockowie był w rękach ewangelików w 1680 roku, a obecną świątynię — szachulcową, z wieżą o dwóch dzwonach, jedyną w całej parafii z zakrystią i małymi starymi organami — poświęcono 22 sierpnia 1841 roku. W kościele w Gockowie odprawiono w 1952 roku pierwsze legalne nabożeństwa luterańskie po wojnie w powiecie człuchowskim — według ustaleń Jana Wilda, udostępnionych przez parafię ewangelicko-augsburską w Słupsku.

Kościół rozebrano około 1970 roku, mimo wpisu do rejestru zabytków.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Gotzkau jako majątek rycerski. Notował tu 11 domów mieszkalnych i 122 mieszkańców, w tym 120 ewangelików i dwóch katolików. Ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii Förstenau; dzieci należały do okręgu szkolnego Loosen. Gockowo było wsią rycerską w powiecie człuchowskim, opodal traktu bitego z Człuchowa na Pomorze, trzy czwarte mili od stacji kolejowej w Czarnem (Hammerstein).

Ludność miała niemal w całości ewangelicką. Słownik geograficzny notuje tu około 1880 roku 120 ewangelików i dwóch katolików, 28 budynków, jedenaście domów mieszkalnych i 3140 morgów areału. Podaje też szkołę w Loosen i pocztę w Rzeczenicy, a jako właścicielkę dóbr w 1859 roku — wdowę po generale Prądzyńskim. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku — strona 162, pozycja 102 — podaje dla tutejszego obwodu dworskiego 145 mieszkańców, w tym 139 ewangelików i sześciu katolików, z parafią ewangelicką w Olszanowie i katolicką w Czarnem; gminy wiejskiej tej nazwy wykaz nie zna — Gockowo stoi w nim wyłącznie w dziale majątków.

Harnoch opisuje Olszanowo jako parafię zbiorczą złożoną z pięciu gmin — Olszanowa, Ruthenbergu, Gockowa, Rittersbergu i Bärenwalde — wszystkich pod patronatem dworskim i wszystkich, jak pisze, małych, ubogich i położonych daleko od siebie; liczyła 4537 dusz i miała trzynaście cmentarzy ewangelickich, a jej wykaz miejsc szkolnych wraz z przypisanymi do nich wsiami obejmuje dwadzieścia siedem miejscowości. Podawana niekiedy liczba blisko stu dwudziestu miejscowości parafii olszanowskiej około 1800 roku nie znajduje oparcia w dostępnych źródłach. W XX wieku Gockowo zmieniło parafię: w zestawieniu parafii diecezji człuchowskiej stoi nie przy Olszanowie, lecz przy Rzeczenicy (Stegers), razem z Rittersbergiem. Osobno biegły księgi metrykalne: chrzty, śluby i pogrzeby w Gockowie zapisywano od 1774 roku, a księgi przechowywano potem w Rzeczenicy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Inwentarz zabytków prowincji z 1887 roku datuje ryglową świątynię w Gockowie na początek XIX wieku, a Agathon Harnoch podaje, że obecną świątynię poświęcono 22 sierpnia 1841 roku. Według Harnocha w 1890 roku stał w Gockowie szachulcowy kościół, a Słownik geograficzny około czterdziestu lat po jego poświęceniu zapisał, że „obecnie ani kościoła luterskiego nie masz w G.”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 543 dusze.

Źródła: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Heft IV, Danzig 1887, s. 388 (opracowanie J. Heisego); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495–496; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; zestawienie diecezji i parafii ewangelickich Prus Zachodnich (westpreussen.de); ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 336–337; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9 (250)/2023, s. 11–12; karta cmentarza w Gockowie, oprac. H. Gręcki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 365 (s. 16), nr 366 (s. 16), nr 367 (s. 16), nr 1282 (s. 113–114); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 132–133; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.