Godętowo — kościół ewangelicki (niezachowany)

Godętowo — po niemiecku Goddentow — pojawia się w źródłach pod koniec XIII wieku: 20 lipca 1284 roku w Sławnie książę pomorski Mściwój II nadał Bożejowi, synowi Witka, dobra Brzyno i Godętowo. W 1400 roku występuje jako wieś rycerska, od końca XV wieku notowana jest rodzina von Goddutow, a od pierwszej połowy XIX wieku majątek należał do rodu von Somnitz, mieszkającego tu do drugiej wojny światowej; ostatnim właścicielem był według Marka Drzewieckiego Mateusz Döering von Somnitz, urodzony w 1906 roku.

W 1784 roku Godętowo było siedzibą szlachecką trzy czwarte mili na wschód-północny wschód od Lęborka, nad strumieniem wpadającym do Łeby. Obok murowanego dworu i folwarku był młyn wodny, karczma i kuźnia — razem 13 dymów — a do wsi należało dużo łąk i dobry las. Mieszkańcy należeli do parafii w Dzięcielcu (Dzincelitz). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) podaje, że w Godętowie była szkoła luterańska, a katolików, należących do parafii w Rozłazinie, mieszkało tu 13.

Pierwotnie wieś wchodziła w skład parafii rozłazińskiej. W okresie Reformacji właściciele przeszli na ewangelicyzm i mimo akcji rekatolizacyjnej po 1637 roku przy nim pozostali. Przyłączono ich do gminy ewangelickiej w Dzięcielcu. W jej obrębie w listopadzie 1887 roku, po wizytacji generalnej, powołano wikariat z siedzibą w Godętowie — pierwszy z sześciu wikariatów utworzonych wówczas w synodzie lęborskim. Marek Drzewiecki datuje powołanie wikariatu na 1877 rok.

W 1876 roku Gustav-Adolf-Verein wyłożył część środków na duchownego pomocniczego dla doliny Łeby, który miał stacjonować w Bożympolu Wielkim. W październiku 1888 roku wikariuszem w Godętowie był J. Domann: w ogłoszeniu w berlińskim „Reichsbote” szukał, jako „młody duchowny”, wyczerpanej już w księgarniach agendy pastora A. Schenka z Wollin. Nowy kościół oddano do użytku w 1891 roku, a dokumentem konsystorza z 2 lutego 1900 roku, obowiązującym od 31 marca, utworzono w parafii w Dzięcielcu drugie stanowisko proboszcza z siedzibą w Godętowie; objął je dotychczasowy wikary godętowski Kannenberg, według Ernsta Müllera 6 maja 1900 roku. Samodzielną parafią Godętowo stało się w 1911 roku — dokument z 18 i 23 marca obowiązywał od 1 kwietnia; ten rok podają Schultz, Müller i Drzewiecki.

Do nowej parafii weszły okręgi dworskie wyłączone z Dzięcielca: Dąbrówka Wielka, Budowanie z Dębinem, Godętowo, Wielistowo, Chmieleniec, Bożepole Wielkie i Bożepole Małe oraz gmina wiejska Bożepole Małe, a wykaz duchownych pomorskich dolicza do tego Luggewiese i kaplicę w Bożepolu Wielkim. Pierwszymi pastorami byli Friedrich Kannenberg, wcześniej drugi duchowny w Dzięcielcu, oraz Johannes Emil Kohsmund. W czerwcu 1911 roku w ogłoszeniu w „Reichsbote” podano, że probostwo w Godętowie jest wolne; kandydaci mieli się zgłaszać do von Weihera z Bożegopola Wielkiego, przedstawiciela uprawnionych do powołania pastora.

Kościół w Godętowie poświęcono 14 października 1891 roku, kościół w Łebieniu 16 października, a w Ciekocinie 18 października — trzy kościoły w ciągu jednego tygodnia; Franz Schultz podaje dla Godętowa 13 października. Schultz nazwał to zdarzeniem rzadkim, może jedynym w prowincji. Marek Drzewiecki podaje, że kościół oddano do użytku 13 listopada 1891 roku. Relacja z Ciekocina, ogłoszona w „Reichsbote” 27 października 1891 roku, podaje, że generalny superintendent Poetter poświęcił w synodzie lęborskim trzy nowe kościoły w dniach 14–18 października, a kościół w Godętowie — 14 października. W mowie poświęceniowej w Ciekocinie Poetter zauważył, że poświęcenia trzech kościołów w ciągu zaledwie pięciu dni nie było od czasów Ottona z Bambergu, a korespondent dodał, że środki na budowę pochodziły w większości z dobrowolnych ofiar.

Niewielka neogotycka świątynia, wzniesiona z cegły licówki przy drodze do Rozłazina, miała około 20 metrów długości i 11 szerokości. Wejście prowadziło przez smukłą kwadratową wieżę zwróconą ku wschodowi; prezbiterium było wieloboczne, o pięciu ścianach. W skromnym wnętrzu były dwa rzędy po osiemnaście ławek z imiennymi tabliczkami, drewniana chrzcielnica o ośmiobocznej głowicy, ambona z wizerunkami czterech ewangelistów, loża patronacka właścicieli oraz epitafium poległych w pierwszej wojnie światowej. Świątynia nie zachowała się; na cmentarzu przetrwał grobowiec Anny von Nagel-Ittlingen.

W czasie generalnej wizytacji kościelnej powiatu lęborskiego w 1927 roku pastorem w Godętowie był Mehlhorn; jego nazwisko podaje lista duchownych ogłoszona w lęborskim kalendarzu na 1928 rok. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2076 dusz oraz gminę kościelną w Lubowidzu i kaplicę w Bożympolu Wielkim, obie oddalone o 6 kilometrów. Parafia była wolna od patronatu, a urząd obsadzali na przemian właściciele majątków i władze kościelne; był on wtedy nieobsadzony.

Według Wojciecha Skóry w latach 1934–1938 proboszczem w Godętowie był Helmut Echternach (1907–1988), doktor filozofii i teologii, który potem przeniósł się do Słupska. W maju 1933 roku wstąpił do NSDAP, a w słupskim sporze kościelnym czasów nazizmu należał do pastorów Kościoła Wyznającego; przez całą drugą wojnę światową służył w wojsku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Marek Drzewiecki przy opisie cmentarza nazywa ostatnią właścicielką Godętowa Richardis von Somnitz, zmarłą w 1990 roku, a w opisie dziejów wsi — Mateusza Döeringa von Somnitz. Dokument konsystorza o utworzeniu drugiego stanowiska proboszcza w Dzięcielcu, ogłoszony w „Kirchliches Amtsblatt” z 1900 roku (nr 26, s. 39), podpisano w Szczecinie 2 lutego 1900 roku i obowiązywał od 31 marca 1900 roku; Ernst Müller (s. 241) datuje sam dokument erekcyjny na 31 marca 1900 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gojtowo”; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Godętowo — Goddentow (dawna witryna, kopia archiwalna); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 277–278 (wikariaty po wizytacji generalnej) i 364–365 (hasło Goddentow); Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 241, 244–245; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1876 i 1900 (nr 26, s. 39); „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg” 1928, artykuł Gerlacha o wizytacji generalnej 1927 roku, skan 47; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111; „Der Reichsbote” (Berlin), 17 października 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 października 1891 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 30 czerwca 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 131.