Godziszewo — cmentarz ewangelicki

Godziszewo, po niemiecku Gardschau, jest największą wsią gminy Skarszewy i ma własną parafię katolicką z rokokowym kościołem świętego Jana Nepomucena z 1748 roku, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-602 dnia 30 maja 1972 roku. Do 1920 roku wieś należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), utworzonego 1 października 1887 roku z części powiatów starogardzkiego (Kreis Preußisch Stargard) i gdańskiego (Landkreis Danzig), w rejencji gdańskiej i prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920–1939 leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim. Obsługiwała ich kolejno parafia w Rambeltsch, potem — od 1789 roku — w Sobowidzu (Sobbowitz), a od 1908 roku w Turzu (Groß Turse). Została po nich nekropolia, dziś nieczynna i ujęta w gminnej ewidencji zabytków; ludność niemiecko-ewangelicka opuściła wieś w 1945 roku.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, około 1583 roku, opisuje Godziszewo jako wieś opata z Lądu. Kościół był murowany, pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła, i wymagał wielu napraw, bo połowę budowli trzeba było jeszcze wznieść; cmentarz otaczał kamienny mur. Drewniany kościół świętej Małgorzaty, do którego co trzecią niedzielę przyjeżdżał z kazaniem heretyk ze Skarszew, opisano w tym samym protokole przy sąsiednim Demlinie. Wizytator naliczył w parafii godziszewskiej w 1702 roku 587 katolików i 77 luteranów, a w 1728 roku — 739 katolików i osiemdziesięciu luteranów. Wizytacja z lat 1780–1781 odnotowała w samym Godziszewie 213 katolików i 47 „akatolików”, a Żydów nie było.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Gardschau jako wieś królewską z 19 gospodarstwami chłopskimi, 12 zagrodami chałupniczymi i 25 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 598, w tym 368 ewangelików, 220 katolików i dziesięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Godziszewo liczyło według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku 617 mieszkańców, wśród nich 345 ewangelików, 267 katolików i pięciu Żydów. Ewangelicy należeli według tego spisu do parafii w Sobowidzu, katolicy do miejscowej. Po zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 472 mieszkańców — 275 rzymskich katolików i 197 ewangelików; narodowość polską podało 313 osób, niemiecką 155, żydowską cztery.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród ośmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, liczącej wtedy 2655 ewangelików. Karta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Bardzo zły, zdewastowany, elementy nagrobne połamane”. Najstarszym zachowanym nagrobkiem był wtedy nagrobek Rudolfa Kelscha, zmarłego w 1852 roku, a kamienny mur ogrodzeniowy był zniszczony i części obwodu w ogóle nie ogrodzono. Z dawnych obsadzeń alei pozostały klony, kasztanowce i akacja, w tym okazały klon o średnicy pnia stu dziesięciu centymetrów. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 wymienia cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,1 ha, położony w centrum wsi, po północno-wschodniej stronie katolickiego cmentarza przykościelnego, przy drodze Godziszewo–Tczew.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobbowitz i podaje tu 285 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583), Fontes TNT, z. 1, s. 50; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 334, 364; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G70 (1780–1781); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20; Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 (uchwała nr VII/52/2024 z 29 października 2024 roku); karta cmentarza w Godziszewie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 67; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.