Gołczewo — cmentarz ewangelicki

Gołczewo, po niemiecku Golzau, to wieś w dawnym obwodzie urzędowym Parchowo. Przed 1945 rokiem należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej, w obwodzie urzędowym Parchowo; do powiatu bytowskiego przypisano ją po wojnie. W Gołczewie jest cmentarz ewangelicki. Nie figuruje on w rejestrze zabytków — wpisano tam tylko dom numer 21 z początku XIX wieku.

W 1253 roku biskup Wolimir potwierdził kościołowi w Parchowie dziesięciny między innymi z Golzau. W 1381 roku klasztor w Oliwie odstąpił Golczau, razem z Jamen, wielkiemu mistrzowi za rentę; wieś miała prawo niemieckie i płaciła 13 skojców. W 1454 roku jej dochody szły, obok dochodów Parchowa, Jamen i Nakla, na utrzymanie załogi zamku w Bytowie.

Ewangelicy z Gołczewa figurują w odpisach ksiąg metrykalnych parafii w Pomysku i Jasieniu w latach 1838–1839, w osobnym spisie chrztów i ślubów prowadzonym dla wsi zachodniopruskich. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Golzau jako majątek w dzierżawie wieczystej z 14 gospodarstwami chłopskimi i 12 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 42 budynki mieszkalne i 481 mieszkańców, w tym 124 ewangelików i 357 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Pomysku Wielkim; katolicy — do parafii w Parchowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1885 roku wykazał tu 462 mieszkańców, w tym 148 ewangelików i 314 katolików. W 1905 roku wieś z majątkiem Gołczewo liczyła 441 mieszkańców. W Parchowie mieściła się parafia katolicka świętego Mikołaja.

Do kościoła ewangelicy chodzili za granicę prowincji, na Pomorze. Najpierw jako goście uczęszczali do Wielkiego Pomyska (Groß Pomeiske) w powiecie bytowskim, a z dniem 1 grudnia 1894 roku konsystorz wcielił ich na stałe do tej parafii, razem z sąsiednimi Jamen i Zukowken. Tak też podaje wykaz gmin sporządzony po spisie z 1 grudnia 1910 roku: przy parafii Groß Pomeiske zaznacza, że leży ona w prowincji Pomorze. Słownik geograficzny wskazuje tę samą parafię — Wielki Pomejek, Gross Pomeiske — dla sąsiedniego Nakła. Z dniem 1 października 1911 roku Gołczewo przeszło do nowo utworzonej parafii w Półcznie (Polschen) w synodzie bytowskim.

Nabożeństwa odprawiano od lat w izbie miejscowej szkoły ewangelickiej, która w 1913 roku nie mieściła wiernych. Konsystorz ogłosił wtedy kolektę w całej prowincji na budowę kościoła w Gołczewie, której koszt szacowano na 9500 marek. Naczelna Rada Kościelna przyznała 4500 marek zapomogi, a miejscowi ewangelicy zobowiązali się dostarczyć kamień na fundamenty i podwody. Ogłoszenie uzasadniało zbiórkę tym, że „Polenbank in Bütow”, czyli polski bank w Bytowie, wypiera ewangelickich gospodarzy z ich ziemi. Akta parafii w Półcznie obejmują „budowę kaplicy w Gołczewie” z lat 1912–1915 i nabożeństwa w Gołczewie z lat 1912–1917. W źródłach nie znaleziono, czy kaplicę ukończono.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943 (zwłaszcza 1894, 1911 i 1913); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, Nachträge und Berichtigungen, s. 573–574; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106, pozycja 115; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 113; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 42, 67, 106; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 9281.