Gołębiewo Średnie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Gołębiewie Średnim leży przy dzisiejszej ulicy Lawendowej, na działce 69/6. Po 1945 roku cmentarz przestał być czynny. Figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz w ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie. Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia stan cmentarza słowami: „Cmentarz bardzo zniszczony, dużo rozkopanych grobów”. Zachował się wtedy jeden pomnik nagrobny i trzydzieści trzy mogiły ziemne, a najstarszy czytelny napis nagrobny nosił datę 9 sierpnia 1928 roku.

Według karty cmentarz o powierzchni dwunastu arów leżał na skraju lasku, po zachodniej stronie drogi z Gołębiewa do Gołębiewa Średniego. W 1986 roku cmentarz był silnie zarośnięty bluszczem oraz samosiewem brzozy, klonu i sosny; ze starodrzewu przetrwały dwa dęby, klon i świerk.

Gołębiewo Średnie, po niemiecku Mittel Golmkau, było majątkiem rycerskim na Wyżynie Gdańskiej. Z dawnego założenia przetrwał zespół dworski i folwarczny: dwór, budynek bramny, owczarnia, kuźnia, gorzelnia, trzy budynki gospodarcze i park. Zespół wpisano do rejestru zabytków 13 grudnia 1996 roku pod numerem A-1614. Słownik Meyersa i pruski spis powszechny notują wieś w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; dziś leży w gminie Trąbki Wielkie. W źródłach nie znaleziono potwierdzenia, czy po 1920 roku Gołębiewo Średnie znalazło się po polskiej stronie, czy w Wolnym Mieście Gdańsku.

W wizytacji biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku trzy Gołębiewa figurują wśród wsi parafii w Godziszewie (Gardschau) z murowanym kościołem świętego Pawła. W wykazie wasali z lat 1774–1775 64-letni Wacław Bystram mieszkał w Gołębiewie Średnim z synem Wincentym. Według pruskich ksiąg hipotecznych Gołębiewo Średnie należało do Jerzego Bystrama, potem do jego bratanka Wacława, od 1792 roku do syna Wacława, Mateusza Wacława. W tych księgach od 1818 roku właścicielką była Cecylia Lewińska z Łebińskich, a od 1822 roku Ferdinand Schulz.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku dzieci należały do okręgu szkolnego w Groß Golmkau. Hasło Słownika geograficznego podaje dwa spisy jeden po drugim: w 1869 roku było w całym kluczu 166 mieszkańców, wśród nich 112 katolików i 54 ewangelików, a w 1885 roku — 223 mieszkańców, w tym 141 katolików i 82 ewangelików. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Mittel Golmkau figuruje w dziale obwodów dworskich powiatu tczewskiego: 223 mieszkańców, 82 ewangelików i 141 katolików oraz przynależność do parafii ewangelickiej w Sobowidzu i katolickiej w Godziszewie.

Majątek liczył wówczas 682 hektary, w tym 112 hektarów lasu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobbowitz i podaje tu 108 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, Warszawa 1880–1902, hasło „Gołębiewo Średnie”; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 59; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 402–403 (wizytacja Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Trąbki Wielkie (pozycja 35); wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie (pozycja 32); karta cmentarza w Gołębiewie Średnim, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 646 (s. 25), nr 1425 (s. 145); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 40, pozycja 77; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.