Gostkowo — cmentarz ewangelicki

Gostkowo — po niemiecku Gustkow, po kaszubsku Gòstkòwò — leży około sześciu kilometrów na północ od Bytowa, przy dawnym bitym trakcie bytowsko-słupskim; Słownik geograficzny określał tę odległość na trzy czwarte mili. Tutejszy cmentarz ewangelicki był wspólnym miejscem pochówku Gostkowa Wielkiego i Małego, czyli Gostkowa i Gostkówka. Herbert v. Schmude, który przyjechał tu w 1975 roku, podczas drugiej podróży w strony bytowskie (pierwszą odbył w 1974), zastał go nieuporządkowany, z grobami zarośniętymi przez drzewa i krzewy, ale — jak odnotował z radością — bez śladów celowej dewastacji. Wiele inskrypcji rdza przeżarła tak, że nie dało się ich odczytać nawet dotykiem. Schmude odczytał około dziewięćdziesięciu; najstarsze dotyczą osób urodzonych w XVIII wieku: von Wittkena (1756) i von Gostkowsky’ego (1786). Swój spis nazwał skromną namiastką brakujących ksiąg kościelnych.

Gminna ewidencja zabytków wykazuje w Gostkowie dwa odrębne historyczne cmentarze wiejskie: jeden na działce 504P, drugi na działce 228. W ewidencji przy żadnym z nich nie podano powierzchni, datowania ani stanu zachowania. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku odnotował ponadto rodowe miejsce pochówku von Puttkamerów, położone w polu na południowy zachód od dworu w Gostkówku. W tym miejscu stał nagrobek z serpentynu, zamknięty półkoliście, dla Paula von Puttkamera (1835–1870), chorążego spod Gravelotte, i Brunona von Puttkamera (1842–1871).

Według Brüggemanna (1784) Gostkowo leżało pół mili na północ od Bytowa, przy trakcie do Słupska. Wieś dzieliła się na dziesięć folwarków, każdy wielkości gospodarstwa chłopskiego, należących do dziesięciu właścicieli; była też kuźnia. Rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku wymienia Gostkowo i Gostkówko — „Große Gostkow” i „Kleyne Gostkow” — wśród dóbr uposażonych prawem chełmińskim i magdeburskim; Gostkówko liczyło wtedy 30 włók i wystawiało jednego żołnierza na wojnę (inwentarz z 1938 roku podaje dla Gostkowa 40 włók).

W 1607 roku wydał tu przywilej lenny książę pomorski Franciszek I, a wśród lenników Słownik geograficzny wymienia rodziny Schaffken i Pallbitzken. W latach 1637–1657, kiedy w ziemi bytowskiej odbierano ewangelikom kościoły, Gostkowo pozostało — jak zapisano w rozprawie o tutejszej kontrreformacji — czysto ewangelickie. Do okręgu parafialnego bytowskiego zalicza obie wsie opis ziemi bytowskiej z 1658 roku, wyliczając Gostkowo i Gostkówko wśród trzech wsi szlacheckich. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej we wsi.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Gostkowo, po niemiecku Gustkow, zapisane jako „Groß Gustkow oder Gostkow”, miało luterańskiego nauczyciela, młyn wodny i 31 ognisk (domostw). W opisie Brüggemanna wieś należy do parafii w Bytowie. Słownik geograficzny naliczył we wsi czterdziestu dziewięciu katolików — resztę stanowili ewangelicy — i odnotował miejscową szkołę ewangelicką; w sąsiednim Gostkówku katolików było ośmiu.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w którym wieś figuruje jako Groß Gustkow, wykazał w gminie wiejskiej 600 ewangelików i 41 katolików. W Gostkówku, wpisanym jako obwód dworski, spis naliczył 191 ewangelików i ani jednego katolika. Jedni i drudzy należeli do parafii w Bytowie, gdzie mieściła się też poczta.

Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu bytowskiego. Wieś liczyła 220 osób w 1819 roku, 861 w 1925, 711 w 1939 i 304 w 2023. W marcu 1945 roku zajęła ją Armia Czerwona, rdzennych, w większości ewangelickich mieszkańców wysiedlono, a nazwę spolonizowano.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1086; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 1, Königsberg 1858; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 211–213; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; gminna ewidencja zabytków gminy Bytów; H. v. Schmude, „Einige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90–101; H. v. Schmude, „Grabmalinschriften aus Gustkow, Kreis Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176–179; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1086.