Gostomie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Gostomiu zachował się jako obiekt nieużytkowany, datowany na drugą połowę dziewiętnastego wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 18 wykazu dla gminy Kościerzyna. Jest to jedyny ślad po tutejszej wspólnocie ewangelickiej: własnego kościoła ani kaplicy niemiecka mniejszość nigdy w tej wsi nie wzniosła. Mariola Lamkiewicz-Czechowska, realizatorka gminnego projektu rewitalizacji cmentarzy ewangelickich, opisuje go w relacji z tych prac dołączonej do książki Tomasza Hinca: „W czasie pracy nad realizacją rewitalizacji zlokalizowano jeszcze jedno miejsce, gdzie był cmentarz ewangelicki. To miejsce w Gostomiu na rozdrożu dróg przed wsią. Znajduje się tu obecnie 1 grób, obok postawiony przydrożny krzyż, w tle teren porośnięty gęstymi krzewami bzu”.

Miejsce odnaleziono dopiero w toku tych prac, już po pierwszej inwentaryzacji, która objęła piętnaście cmentarzy — dlatego Gostomia nie ma w katalogu wsi opisanych przez Hinca. Nie ma go też na liście cmentarzy ewangelickich, którą publikuje Urząd Gminy Kościerzyna; wymienia go natomiast wojewódzka ewidencja zabytków.

Gostomie to kaszubska wieś na północ od Kościerzyny. Dziś leży w powiecie kościerskim, ale przed 1920 rokiem należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus): urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy miała w Stężycy, a sąd obwodowy w Kościerzynie.

W 1284 roku Gostome, czyli dzisiejsze Gostomie i Gostomko, było jedną z 22 wsi ziemi Pirsna. W czasach krzyżackich była to wieś prawa polskiego, podległa wójtowi tczewskiemu, który zarządzał zarazem dworem Bernt (Kościerzyna). Według Hirscha (s. 40) z każdego haka płacono tu 16 skojców czynszu, a ponadto, jak we wszystkich takich wsiach, dwie kury albo dwa szelągi. Theodor Hirsch nazywa tę wieś „Gostomie albo Gostomko” i zaznacza, że zakonna księga czynszowa wymienia dwie miejscowości: Gustum jako lenno polskie i Gostum jako wieś chłopską w urzędzie Bernt. Heidn przytacza za Lotarem Weberem formy Gross-Gostomie i Gostum dla Gostomia oraz Gustum i Kl.-Gostumie dla Gostomka. Sam przy Gostomiu podaje zapis „Gustum” z 1437 roku (s.

148), a za wielką księgą czynszową zakonu pisze, że Gustum (Gostomie) było dobrem zobowiązanym do służby polskiej i miało 10 haków, z których każdy płacił 16 skojców bez 10 denarów (s. 149).

Wieś była rdzennie katolicka — i przez wieki nie miała własnego kościoła. Należała do parafii świętej Katarzyny Aleksandryjskiej w Stężycy; poświadcza to już szesnastowieczna wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego. Gostomie płaci w niej z dwóch dworów po korcu żyta i tyleż owsa, a sam kościół stężycki, odbudowany po pożarze, stoi jeszcze niekonsekrowany, z ogrodzonym cmentarzem i czterema łanami uposażenia.

W 1772 roku Gostomie było wsią drobnej szlachty, podzieloną na udziały Borzestowskiego, Gostomskich, Kistowskiego, Kulpińskiego, Kostki, Niesiołowskiego, Pianowskiego i Żabińskiego; największy, dwie włóki, miał Żabiński, który stawił się przed komisją pruską. W wykazie wasali z lat 1774–1775 w Gostomiu mieszkało 14 drobnych szlachciców, każdy na własnej cząstce wsi — między innymi Gostomscy, Jakuszowie, Borzyskowscy, Kistowscy, Kostkowie, Węsierscy i Zabiński — a pruskie księgi hipoteczne wyliczają dla Gostomia aż 17 osobnych działów szlacheckich.

W Gostomiu ewangelicy byli garstką, która po wzroście w XIX wieku szybko topniała. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 97 mieszkańców: 3 luteranów i 94 katolików, z parafią luterańską w Kościerzynie.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Gostomie jako majątek rycerski z 13 gospodarstwami chłopskimi. Notował tu 38 budynków mieszkalnych i 331 mieszkańców, w tym 63 ewangelików i 268 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie; katolicy — do parafii w Stężycy; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny opisuje ją jako wieś rycerską nad jeziorem, z którego mała struga wypływa i młyn obraca: dwanaście części folwarcznych i jedna posiadłość młyńska, trzynastu włościan i jeden zagrodnik, 4360 mórg obszaru wraz z sześćdziesięcioma morgami jeziora, 38 domów mieszkalnych i szkoła w miejscu. Jako właściciela wymienia Łaszewskiego, a na wzgórzu w południowo-zachodniej stronie wsi odnotowuje prastare cmentarzysko: szereg dwudziestu do dwudziestu pięciu kręgów kamiennych, w większości rozebranych w 1876 roku na budowę domku u stóp góry. W latach osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku Słownik geograficzny naliczył 63 ewangelików wobec 268 katolików, spis z 1 grudnia 1885 roku — 317 mieszkańców, w tym 55 ewangelików i 262 katolików.

Przynależność parafialna ewangelickiej mniejszości zmieniła się w ciągu jednego pokolenia. W spisie z 1885 roku Gostomie stoi przy parafii ewangelickiej w Kościerzynie (Berent) i przy katolickiej w Stężycy. Agathon Harnoch w 1890 roku nie zna jeszcze parafii ewangelickiej w Stężycy — w jego diecezji kartuskiej jej nie ma, a samą Stężycę wymienia wśród szkół parafii kościerskiej. Dopiero spis z 1 grudnia 1910 roku podaje dla Gostomia ewangelicką parafię w Stężycy.

Według Heidna ewangelików z Gostomia przydzielono, tak jak katolików, do parafii w Stężycy, a ewangelików z Gostomka — do parafii w Lipuszu w powiecie kościerskim.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś miała 339 mieszkańców, z czego zaledwie dwadzieścia osiem osób podało niemiecki jako mowę ojczystą; w tej grupie tablica wylicza dziewiętnastu ewangelików i dziewięciu katolików. Tę samą liczbę mieszkańców co spis z 1910 roku podaje leksykon Meyersa, który przytacza właśnie wyniki tego spisu. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał w Gostomiu — wciąż w powiecie kartuskim — 314 mieszkańców: 304 katolików i 10 ewangelików, przy czym narodowość niemiecką podało również dziesięć osób.

Pierwszą własną świątynię, filialny kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, Gostomie otrzymało dopiero w 1992 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stężyca (Stendsitz) i podaje tu 19 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010, tamże M. Lamkiewicz-Czechowska, „Zapomniane cmentarze — rezultaty projektu”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło „Gostomie”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 420–424 i 456; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski… factae”, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. 1 (wizytacja parafii Stężyca); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 118, nr 86; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Kościerzyna (wykaz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku z 21 III 2025), poz. 18; Cmentarze ewangelickie — Gmina Kościerzyna; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 148–149, 155; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 184 (s. 8), nr 197 (s. 8), nr 1160 (s. 67); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106, pozycja 118; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 54; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 57–62; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 38 (z przyp. 1) i 40; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.