Gowidlino — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Gowidlinie powstał na gruncie, który udostępnił niemiecki gospodarz. Zajmuje około 2500 metrów kwadratowych i mieści około trzydziestu grobów. Najstarszy udokumentowany pochówek to grób Hermanna Pahnkego I, zmarłego w 1865 roku. Spoczywają tu między innymi rodziny Voss, Pahnke i Kutschke — ewangelicy nie tylko z Gowidlina, ale i z okolicznych wsi: Kowala, Łyśniewa, Smolnika. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej we wsi.

Gowidlino to kaszubska wieś w powiecie kartuskim, przed 1945 rokiem z własną parafią katolicką. W czasach krzyżackich Gowidlino było wsią na prawie polskim w urzędzie mirachowskim, jedną z dwóch, których przywileje się zachowały. Starosta wsi był zwolniony z puściny, czyli miał ziemię na pełną własność. Z wsi płacono 14 skojców od haka, a las przy Gowidlinie dawał Zakonowi 40 grzywien czynszu. W gminę wiejską zamieniono tu dawne dobra rycerskie.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Gowidlino 97 budynków mieszkalnych i 910 mieszkańców, w tym 170 ewangelików, 729 katolików i 11 Żydów. Wymieniał tu 43 gospodarstwa chłopskie. Ewangelicy należeli do parafii w Sulęczynie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje w latach osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku 730 katolików, 170 ewangelików i jedenastu Żydów w 97 domach, a dla samej parafii katolickiej — w 1880 roku przeszło 1480 dusz.

W wykazie gmin z 1885 roku przy Gowidlinie podano 1059 mieszkańców, w tym 171 ewangelików, 875 katolików i trzynastu innych chrześcijan, z parafią ewangelicką w Sulęczynie i katolicką na miejscu. W wykazie parafii ewangelickich Prus Zachodnich Benedykta Reszki Sulęczyno figuruje pod rokiem 1864. W 1888 roku utworzono parafię ewangelicką w Sierakowicach — według Agathona Harnocha 1 czerwca, według innych przekazów 8 sierpnia.

Według Heidna od 1888 roku ewangelików z Gowidlina przydzielono do parafii w Sierakowicach, a co trzecią niedzielę pastor z Sierakowic odprawiał nabożeństwo w tutejszej ewangelickiej szkole powszechnej. W granicach wsi były cmentarze obu wyznań. Spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuje Gowidlino do parafii ewangelickiej w Sierakowicach.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś miała 1389 mieszkańców. W tablicy tego spisu wyznania podano wyłącznie w obrębie grup językowych, a po niemiecku mówiło tu 189 osób — wśród nich 150 ewangelików, czternastu katolików, jeden inny chrześcijanin i dwadzieścia cztery osoby wyznania mojżeszowego. Po kaszubsku mówiło 1191 osób, niemal wyłącznie katolików, po polsku dziewięć. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 września 1921 roku, odnotował 1382 mieszkańców, w tym siedemdziesięciu czterech ewangelików; narodowość polską podało 1331 osób, niemiecką pięćdziesiąt jeden. W statystyce diecezji chełmińskiej z 1928 roku w obrębie parafii katolickiej w Gowidlinie mieszkało 97 ewangelików na 2062 mieszkańców.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, nekropolię opuszczono. Karta Białych Kart konserwatorskich, spisana 15 września 1985 roku, podaje jako datę zamknięcia czas po 1945 roku. Według opisu z 2021 roku nekropolia jest w złym stanie: nieogrodzona, zdewastowana, zagrożona całkowitym zatarciem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Benedykt Reszka w swoim wykazie datuje powstanie parafii w Sierakowicach na 1890 rok, Agathon Harnoch i inne przekazy — na 1888 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sierakowice (Sierakowitz) i podaje tu 107 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, s. 48, poz. 28; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 28; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło „Gowidlino”; B. Reszka, wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 469; „Opuszczony cmentarz ewangelicki w Gowidlinie”, tymrazem.pl (stan z 2021 roku); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 425 (parafia Sierakowitz); W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 162–163; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106–107, pozycja 120; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 38, 40, 44, 59; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.